پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

بررسي حقوق متقابل زوجين از منظر مفسران برجسته قرآن، نقش بسزايي در تبيين ديدگاه اسلام درباره نظام خانواده دارد. اين پژوهش باهدف تحليل تطبيقي آراي علامه سيد محمدحسين طباطبايي (در تفسير الميزان) و شيخ طبرسي (در تفسير مجمع‌البيان) درباره مباني، دامنه و حدود حقوق همسران در خانواده انجام‌شده است. اين تحقيق به روش توصيفي-تحليلي و با گردآوري اطلاعات كتابخانه‌اي از دو تفسير «الميزان» و «مجمع‌البيان» انجام‌شده است. محور اصلي تحليل، تفسير آيات مربوط به حقوق خانوادگي بوده است. يافته‌ها نشان مي‌دهد كه هر دو مفسر بر كرامت انساني يكسان زن و مرد و لزوم رعايت حقوق متقابل بر اساس معروف تأكيددارند. در مسئله قواميت مرد (رياست خانواده)، علامه طباطبايي اين حق را ناشي از مسئوليت‌هاي سنگين‌تر مرد مانند انفاق و ويژگي‌هاي طبيعي دانسته و آن را به معناي سلب استقلال زن نمي‌داند. ايشان «درجه» مرد بر زن را مرتبط با نقش‌هاي اجتماعي متفاوت و نه برتري ذاتي مي‌دانند. طبرسي نيز با پذيرش اين اصل، اقوال مختلفي را در تبيين علت اين برتري نقل مي‌كند كه از وجوب اطاعت تا مسئوليت‌هاي مالي مرد را در برمي‌گيرد در زمينه حقوق مالي، هر دو به حقوقي چون نفقه براي زن اشاره دارند و در مقابل، حقوق غيرمالي شوهر مانند حسن معاشرت و تمكين را از وظايف زن برمي‌شمردد. نكته كليدي در ديدگاه علامه طباطبايي، تقدم جنبه اخلاقي بر جنبه حقوقي محض در روابط زناشويي است، به‌طوري‌كه رعايت اخلاق، زمينه‌ساز اجراي بهتر حقوق مي‌شود. درنهايت، اگرچه هر دو مفسر در اصول كلي مانند لزوم تشكيل خانواده بر مبناي مودت و رحمت و رعايت حقوق متقابل هم‌نظرند، اما در تبيين فلسفه و حدود برخي حقوق مانند قواميت مرد، تفاوت‌هاي تفسيري دارند. اين تحقيق، غنا و انعطاف ديدگاه‌هاي تفسيري شيعه را در تبيين نظام حقوقي خانواده نشان مي‌دهد.