پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

چكيده: موضوع عدل در دو علم تفسير و كلام، فعل خداوند است و در حقيقت عدل همان حسن و نيكويي است. يعني افعال خداوند همگي حسن و پسنديده است و خداوند هرگز فعل نازيبا و ناپسند انجام نمي دهد و آن چه كه واجب و نيكو است ترك نمي كند. مسأله عدل الهي از زمان صدر اسلام مطرح بوده و خداوند در آيات قرآن به آن تصريح كرده، در احاديث و سيره نبوي نيز اين مسئله مورد توجه قرار گرفته است. بعد از رسول اكرم صلي الله عليه و آله و سلم ساير ائمه اطهار عليهم السلام دربار? اين مسأله روايت قابل توجهي دارند. مسأله عدل الهي با ساير مسائل ديگر از قبيل حكمت، مصلحت، قضا و قدر، جبر و اختيار رابطه اي مستقيم و تنگاتنگ دارد و همين مسأله باعث شد كه مذاهب مختلف اسلامي در اين باره به بحث و گفتگو بپردازند. از آن جمله دو مذهب شيعه و اشاعره كه به اين موضوع توجه ويژه اي دارند و بزرگاني از اين دو مذهب دربار? عدل الهي سخن به ميان آورده اند مانند: علامه طباطبايي از مذهب تشيع و فخر رازي از مذهب اشاعره كه هر دو به اثبات عدل الهي در سه نظام تكوين، تشريع و عالم آخرت پرداخته اند. الف) عدل الهي در نظام تكوين از ديدگاه علامه طباطبايي و فخر رازي: خداوند هر موجودي را با توجه به استعداد و قابليت ذاتي او ايجاد كرده و متناسب با غايت مطلوب آن موجود اسباب و شرايط لازم را براي نيل به آن غايت را در اختيار او گذاشته است. ب) عدل الهي در نظام تشريع از ديدگاه علامه طباطبايي و فخر رازي: خداوند موجوداتي كه شايستگي دريافت كمالات عقلاني و معنوي را دارند از هدايت تشريعي بهره مند ساخته و معارف و احكام و تعاليم ديني كه تأمين كنند? نيازها و پرورش دهند? استعدادهاي آنان است را از طريق عقل و وحي به آنان آموخته است. نكت? ديگر اين كه در قانون گذاري و تشريع توان و طاقت بشر را نيز در نظر گرفته است و تكليف به ما لايق نكرده است. ج) عدل الهي در نظام آخرت از ديدگاه علامه طباطبايي و فخر رازي: خداوند بر پاي? عدل و حكمت كيفري مي دهد و از پاداش نيكوكاران نكاسته آن چه را كه شايست? آنان است. به آنها وعده داده و عطا مي كند همچنين به گنهكاران وعيد كيفر داده و بر طبق گناه و معصيتشان كيفر مي دهد، البته خداوند با توجه به رحمت واسع? خود راه بازگشت به سوي خود را از طريق توبه و شفاعت باز گذاشته است. واژگان كليدي: عدل، حكمت، مصلحت، ظلم.