پژوهش و روش­های تحقیق گام به گام

شناسه نوشته : 13187

1393/09/20

تعداد بازدید : 29000

آیا میدانید؟  متن ذیل برگرفته از مطالب درج شده در همین پایگاه یعنی پایگاه پویش است!
 
پژوهش و روش­های تحقیق گام به گام
اولین گام تحقیق مسأله یابی است. محقق می­بایست در ابتدا تفاوت موضوع و مسئله را مد نظر داشته باشد و با توجه به جزئی­تر بودنمسأله از موضوع، منابع و روش­های کشف آن را نیز بداند. بر او لازم است مساله پژوهشی خود را با توجه به منابع کشف مساله (كتب، پايان­نامه­ها، مراكز علمي-پژوهشي، سايت­هاي تحقيقاتي، تجربيات شخصي، مراكز پاسخگويي به شبهات، محيط زندگي، مجلات و...) انتخاب نماید. او با در نظر داشتن هدف تحقیق خود، میزان ضرورت تحقیق و پیشینه آن را بررسی کرده، با تعیین کردن شیوه تحقیق، منابع و مآخذ مرتبط را استخراج نماید.
گام بعدی تدوین طرح تحقیق می­باشد. در طرح تحقیق می­بایست ابعاد و عناصر طرح مورد دقت قرار گیرد. مواردی چون بیان مساله، ضرورت، هدف، سوالات اصلی و فرعی، پیشینه، روش تحقیق، ساختار تحقیق، بخش ها و فصول، طبق ضوابط مركز مديريت، در طرح تحقیق باید مراعات گردند. مطالعه تحقيقات پاياني موجود در كتابخانه مدارس جهت تهیه طرحنامه­های تفصيلي و اجمالي، روش مناسبی می­باشد.
مرحله بعد مطالعه و جمع آوری اطلاعات می­باشد. محقق با جستجو در منابع تحقیق خود به استخراج، ثبت و ضبط اطلاعات شناسایی شده پرداخته و ضمن فیش برداری و خلاصه نویسی، مآخذ مرتبط را مورد کنکاش قرار می­دهد. بازديد از كتابخانه­ها، مشورت با کتابداران با تجربه، جستجوي اينترنتي در پايگاه­هاي پژوهشي و استفاده از نرم افزارها، ابزارهای مطلوبی برای کسب اطلاعات می­باشند.
اطلاعات جمع آوری شده می­بایست ساماندهی و طبقه بندی گردند تا دسترسی به آنها به سهولت انجام پذیرد و باعث صرفه جویی در وقت گردد. فیش برداری، خلاصه نویسی و اقتباس، از جمله روش­های دسته­بندی و تجمیع اطلاعات می­باشند. استفاده از نرم افزارهای فیش نگار پیشنهاد مناسبی می­باشد.
نتیجه­گیری، استنتاج يا استدلال و یافتن پاسخ سوالات مطروحه، مراحل پایانی تحقیق می­باشد که باعث به ثمر رسیدن تحقیق می­شوند.
البته یکی از مهمترین اصول تحقیق، رعایت صداقت و امانت داری می­باشد. متخلق بودن به اخلاق پژوهشی می­بایست سرلوحه امور باشد. «كونوا دعاة الناس بغير السنتكم».
در ذیل موارد مرتبط با هر بخش به شرح توضیح داده می­شود:
 
نوشتن از دو فعالیت تشكیل شده است:
اول ـ نوشته عام:
بیان كتبی آنچه در درون آدمی هست و او می‌تواند به زبان عادی، دانسته‌ها، خواسته‌ها، اندیشه‌ها، عواطف و تخیلاتش را بنویسد. این نوع نوشته، جنبه اطلاع‌رسانی دارد. به كسی كه این كار را انجام می‌دهد، نگارنده می‌گویند و این كار یك فن، مانند دیگر فنون است.
دوم ـ نوشته خاص:
در این نوع از نوشتن، مكنونات درون به بیان كتبی، هنرمندانه و زیبا نوشته می‌شود. در این صورت به او نویسنده می‌گویند و آن هم یك هنر است مانند هنرهای دیگر.
بنابراین، كسی كه می‌تواند نوشته‌ای بی‌غلط و قابل فهم بنویسد، نگارنده است، اما اگر افزون بر درستی و قابل فهم بودن، زیبا هم خلق كند، نویسنده است. بدیهی است در نگارش صرف، نیاز به ذوق نیست، بلكه تنها آموزش و دانش كافی است، اما در نویسندگی افزون بر آنها، به ذوق هم نیاز است. كسی كه می‌خواهد بنویسد «خورشید طلوع كرد و كم‌كم روشنایی‌اش همه جا را فرا گرفت»، به ذوق خدادادی نیاز ندارد و افراد زیادی می‌توانند این كار را انجام دهند، اما اگر می‌خواهد بنویسد: «گل خورشید شكفت و كم‌كم رایحه آن در همه جا پیچید»، باید ذوق و استعداد هنری داشته باشد.
 بین تحقیق و تألیف، رابطه عموم و خصوص من‌وجه برقرار است؛ یعنی ممكن است تألیف، همراه با تحقیق باشد و ممكن است تألیف باشد، اما تحقیق نباشد یا تحقیق باشد، ولی تألیف نباشد. (استادی، 1386، ص11) تألیف از ماده «الف» به معنای پیوند زدن و به هم آمیختن و گردآوری مطالب مناسب است؛ یعنی مؤلف صرفاً گردآورنده مطالب از جاهای مختلف و تنظیم‌كننده مطالب و محتوای آن است كه با تتبع و پژوهش دیگران به دست آمده است. البته این امر می‌تواند مقدمه تحقیق نیز باشد. (محدثی، 1373، ص62)
آنچه در نویسندگی مهم است، این است كه نویسنده بتواند یا به صورتی خلاق و مولّدانه، موضوعی را پرورش دهد و بیافریند و یا اینكه با اتكا به معلومات و محفوظات خود، یافته‌های ذهنی‌اش را با چینشی مرتب، قلمی روان و با رعایت اصول و قواعد نگارش خلق كند. باید دانست پس از شاهراه آموزش، دو راهه تحقیق و تألیف رخ می‌نماید. در مجموع، باید گفت نوشتن را باید با نوشتن آموخت و با تمرین و مطالعه مستمر، استعدادهای پنهان را شكوفا و قلم جامد را به روانی و زلالی نزدیك ساخت. برخی نویسندگان، كتاب‌ها را بر سه نوع تقسیم می‌كنند: چشیدنی، بلعیدنی و هضم‌كردنی. چشیدنی را باید گذرا عبور كرد. بلعیدنی، نكاتی مفید دارد اما، به تأمل و تعقل فراوان نیاز ندارد، مانند كتاب‌های تاریخی، قصه، رمان، فكاهیات و مجلات. هضم‌كردنی‌ها به تأمل برای فهم نیاز دارند، مانند كتاب‌های فنی، علمی و تحقیقی و آموزشی. (محدثی، 1373، ص101 با تصرف)
ویژگی‌های یك نوشته خوب
موارد زیر از امتیازات و صفات شایسته یك نوشته خوب است:
الف. سادگی و كوتاهی جملات:
جملات باید كوتاه و زنده باشند. جملات طولانی و خسته‌كننده حتی پیام‌رسانی را نارسا و نامفهوم می‌سازد. به كارگیری واژگان مبهم، پیچیده و سنگین و اصطلاحات نامأنوس، ملال‌آور و خسته‌كننده است. برعكس، جملات كوتاه و ساده بر غنا و جاذبه اثر می‌افزاید و خیلی سریع، مفاهیم را به خواننده منتقل می‌كند. فاصله بسیار بین فاعل و فعل و نهاد و گزاره و پر كردن سطور از جملات و مطالب پراكنده و جملات معترضه، خواننده را حیران و سردرگم می‌كند و وقتی به انتهای جمله می‌رسد، مفاهیم اولیه را از یاد می‌برد.
ب. درست‌نویسی:
شناخت قواعد جمله‌سازی و تركیب كلمات باعث قوام‌بخشی و ارزشمندی نوشته است. نویسنده باید مواردی چون نهاد و گزاره، حرف ربط، تناسب فعل و فاعل، ضمیر، اشارات، جملات شرطی و استفهامی و خبری، تركیب‌ها و اضافات و زمان و دیگر موارد را بشناسد؛ چون نبود هر یك از آنها یا استفاده نابجای از آنها، به همان اندازه جمله را مشوش و نارسا می‌سازد. علایم نگارشی مانند تابلوهای راهنمایی و رانندگی یا حركات چهره یك سخنران است كه نبود هر یك از آنها یا نصب و استفاده غلط از آنها حادثه‌ساز است. در مقابل، استفاده درست از آنها به آدمی در پیمودن درست مسیر راه، ارائه مطالب یا خلق یك اثر خوب كمك می‌كند. كاربرد علایمی مانند نقطه، ویرگول، علامت سؤال، نقل قول، دونقطه، گیومه، پرانتز و مانند آن، نوشته‌ها را زیبا و رسا می‌سازد. (محدثی، 1373، ص93 ـ 92 با تصرف)
ج. برخورداری از پیام و هدف روش:
هدف و مقصود نویسنده باید واضح باشد. سردرگمی و پیچیدگی مفاهیم باعث بر هم خوردن ارتباط بین نویسنده و خواننده می‌گردد. هدف كلی و هدف از نوشتن هر پاراگراف باید مشخص باشد تا نویسنده در مسیر دست‌یابی به هدف، چه در یك پاراگراف و چه در مجموع مطالب حركت كند. با هدف‌گزینی است كه تك‌تك جملات در خدمت نگارش آن نوشته قرار می‌گیرند.
د. پرمحتوایی و كم‌حجمی:
پرهیز از پرگویی و اضافه‌گویی امری بایسته و شایسته است. باید با پرهیز از عبارت‌پردازی به سوی غنابخشی محتوا گام برداشت. البته رمزنویسی، مغلق‌نویسی و خلاصه‌نویسی هم نادرست است و به اصطلاح، باید از «اطناب مملّ» و «ایجاز مخل» پرهیز كرد. باید مطلب را طوری نوشت كه مخاطب احساس ملال و خستگی نكند و در عین حال منظور نویسنده را با حداقل كلمات و جملات دریابد.
ﻫ. فصاحت و بلاغت:
درستی كلمه و كلام و تركیب الفاظ و سهولت و رعایت قواعد، فصاحت است. شناخت مقتضای حال و تناسب زمانی و مكانی و شرایط جامعه و روحیات خواننده و هم‌سویی با نیازها به بلاغت مربوط می‌شود. هر نوشته‌ای باید هم فصیح باشد و هم بلیغ و از قواعد و ضوابط فصاحت و بلاغت به خوبی پیروی كند.
و. خلاقیت و نوآوری:
نوشته‌های نوآورانه ارزشمند و قابل احترامند. ابداع می‌تواند هم در مضمون و دیدگاه پیام باشد و هم در شكل جملات و قالب‌های جدید در سبك نویسندگی. تكرار مكررات و بی‌محتوایی، نوشته را مطرود و ملال‌آور می‌سازد و با خواندن چند صفحه یا نگاه به فهرست مطالب بلافاصله خواننده خود را از آن بی‌نیاز خواهد یافت.
انواع تحقیق
تحقیق از جنبه‌های گوناگون به انواعی تقسیم می­شود:
1. بنیادی و کاربردی
«تحقیق بنیادی» تحقیقی است که با موضوع‌های زیربنایی در ارتباط است. ولی «تحقیق‌های کاربردی»، از جمله تحقیق‌هایی هستند که در پاسخ به مسائل عصری به انجام می‌رسد و نتایج آن برای اصلاح امور به کار می‌رود. برای نمونه، ناسخ و منسوخ و ظاهر و باطن و اعجاز قرآن، تحقیقی بنیادی است. اما نوگرایی، تحجرگرایی و پاسخ به شبهه‌ها و مسائل مستحدثه فرهنگی معاصر، کاربردی‌اند.
2. میدانی و اسنادی(کتابخانه‌ای)
تحقیق میدانی تحقیقی است که بر روی پدیده­های عینی محسوس و قابل اندازه­گیری صورت می­گیرد. به طور کلی، هر مطالعه علمی بزرگ یا کوچکی که روابط را به طور نظام یافته دنبال می­کند و فرضیه‌ها را می‌آزماید و نیز در شرایط زندگی واقعی مانند: جوامع محلی، مدارس، کارخانه‌ها، سازمان‌ها و مؤسسه‌ها که اجرا می‌شود، از انواع مطالعه میدانی است. در تحقیقات میدانی، محقق از سه روش «مشاهده»، «مصاحبه» و «پرسشنامه» برای گردآوری اطلاعات مورد نیاز خود بهره می­برد.
در تحقیق اسنادی، اطلاعات لازم در مورد ریز موضوع‌های تحقیق، از طریق مطالعه کتاب‌ها، مقاله‌ها و پایان‌نامه‌ها و دیگر آثار مکتوب که به طور معمول در کتابخانه‌های عمومی یا تخصصی موجود است و نیز با اندیشه‌ورزی و تدبر بر روی اطلاعات، به دست می‌آید. بر این اساس، پژوهشگر نخست باید نوعی کتاب شناسی متناسب با پژوهش خود را فراهم آورد. منبع شناسی، محقق را آگاه می‌سازد که از هر منبع در چه موضوعی و به چه اندازه­ای باید استفاده کند.
3. درون رشته‌ای و میان رشته‌ای
بسیاری از موضوع‌ها به اعتبارهای گوناگون، در علوم متعددی مورد بحث قرار می‌گیرند. «تحقیق درون رشته‌ای»، تحقیقی است که برای رسیدن به نتایج مورد نظر، به مباحث مطرح در یک علم بسنده می‌شود. ولی در «تحقیق میان رشته‌ای»، باید به مباحث دو یا چند علم مراجعه شود. بر این اساس، مقایسه قصاص در علوم فقهی و حقوق، موضوعی میان رشته­ای است. اما قصاص در فقه اسلامی، درون رشته‌ای محسوب می‌شود.
4. متن پژوهی، موضوع یا مسئله پژوهی
برخی از تحقیق‌ها مانند: ترجمه و نقد یک اثر و یا تصحیح و تعلیق یک نسخۀ خطی که برای حل یک مسئله یا مسائل خاصی انجام نمی­شوند، را می‌توان «متن پژوهی» نامید. بعضی از پژوهش­ها به موضوع خاصی می­پردازد مانند شفاعت یا توسل اما برخی دیگر از تحقیق‌ها که برای پاسخ‌گویی به سؤال یا سؤال‌های خاصی انجام می‌شوند، «مسئله پژوهی» نام دارند؛ مانند اینکه بدانیم زبان قرآن، چه زبانی است؟ آیا عرفی است یا فرا عرفی؟
به این سه نوع پژوهش، متن محوری، موضوع محوری و مسئله محوری هم گفته می­شود.
5. تحقیق معناشناختی و پدیده شناختی
در تحقیق معنا شناختی، موضوع آن معناست و رابطۀ معنا با لفظ، یا معنا با معنا بررسی می­شود. معنا هم دو قسم است: الف) معنای بسیط که عبارت است از: مفهوم یا تصور؛ ب) معنای مرکب که عبارت از قضیه یا تصدیق است.
در «تحقیق پدیده شناختی»، موضوع آن پدیده یا رابطه دو پدیده خارجی با یکدیگر، بررسی می­شود که آیا وجود یکی، سبب وجود دیگری می­شود (تحقیق علّی) و آیا اوصاف مشترکی با هم دارند (تحقیق توصیفی) و مانند آن.
6. تحقیق توصیفی، انتقادی و تبیینی
در «تحقیق توصیفی» پژوهشگر به گزارش دهی اطلاعات حاصل از تحقیق می‌پردازد، بدون آنکه در مورد آنها هیچ گونه اظهارنظری بکند. البته گاهی توصیف از منظر صاحبان اقوال و انظار است و زمانی نیز محقق از منظر یک ناظر بیرونی به اقوال می­نگرد. ولی در «تحقیق انتقادی»، محقق علاوه بر گزارش اطلاعات، به ارزیابی و رد و اثبات آنها می­پردازد.
 در تحقیق انتقادی، برای اینکه طلبه‌ای بتواند با شناسایی مواضع غفلت و ایجاد هوشیاری برای تکرار نشدن آنها، در کار خویش بهره گرفته و با فرایند رساله نویسی آشنا شود، شایسته است آثار تحقیقی دیگران را بررسی و آنها را با توجه به اصول علمی، از زوایای گوناگون نقد و ارزیابی کند.
اما «تحقیق تبیینی» آن است که محقق می­کوشد تا از زوایای پنهان موضوع تحقیق، مانند: علل، انگیزه‌ها، لوازم و عواقب آن پرده بردارد.
مراحل مهم پژوهش
1. مسئله‌یابی، فرضیه و طرح تحقیق
ابتدا انسان دغدغه حل مشكل و مسئله‌ای را در ذهن می‌پروراند و تصمیم می‌گیرد كه در پی كشف این مجهول باشد. در واقع، انسان از مجهول به معلوم می‌رسد و این سؤال‌ها و مجهولات مبنای هر فرضیه علمی را تشكیل می‌دهند. پس از طرح مجهول و تشكیل فرضیه، برای بررسی و اثبات آن باید طرح تحقیق ریخته شود. طرح تحقیق، قانون كار محقق است و هدف، محدوده كار، رئوس مباحث، ابزارها و روش تحقیق و منابع را روشن می‌سازد و مانع از پراكنده‌كاری و اتلاف وقت و نیرو می‌گردد.
2. انتخاب روش تحقیق
نویسنده مقاله تحقیقی به تناسب رشته و موضوع مورد بررسی، روش خاصی را در امر تحقیق انتخاب می‌كند. در عین حال، از برخی قواعد و روش‌های عمومی نیز استفاده می‌كند كه تقریباً در تمام مقاله‌های تحقیقی، مشترك است. روش تحقیق به دو نوع میدانی و كتابخانه‌ای تقسیم می‌شود.
3. گردآوری مواد پژوهش و منابع تحقیق
پس از عبور از دو مرحله اولیه، محقق به معلومات خویش مراجعه می‌كند و از میان دانش و محفوظات خود، آنچه را با فرضیه و مجهول وی ارتباطی دارند، برمی‌گزیند، مرتب می‌كند و مقدمات استدلال خود را تشكیل می‌دهد. در اینجا نوع و میزان معلومات، مؤثر است. همچنین تسلط او بر ابزار و تكنولوژی روز در استفاده بهتر از منابع مكتوب و فضاهای مجازی اهمیت دارد.
این مرحله با كتاب‌شناسی آغاز می‌شود. سپس در حوزه مقالات به تفحص می‌نشیند و از پایان‌نامه‌ها نیز غافل نمی‌ماند. باید توجه داشت كه در به كارگیری منابع، اصالت با اعتبار منابع است، نه تعدد آنها. همچنین فهرست منابع و مآخذ، نشان‌دهنده اعتبار علمی نوشته و بیانگر اشراف نویسنده بر منابع است. محقق باید تلاش كند از منابع قدیمی و جدیدترین تحقیقات، به درستی استفاده كند.
4. تنظیم مطالب و نتیجه‌گیری
اساساً مشكل اساسی در تنظیم مطالب، در فقدان یا نقصان طرح تحقیق بروز می‌كند. در صورتی كه محقق از ابتدا نقشه راهی بر اساس چارچوب نظری و با تكیه بر فرضیات پیش‌بینی شده داشته باشد و بداند كه در جست‌وجوی چیست، در آن صورت، منابع هم با او همراه می‌شوند و در خدمت اهداف علمی او قرار می‌گیرند. البته مشكل دیگری هم در تنظیم مطالب وجود دارد كه حاكی از ناورزیدگی در قوه تعقل و تفكر است كه به ممارست و تمرین بیشتر نیاز دارد.
 مسئله تحقیق
موضوع تحقیق باید به روشنی مشخص و تعریف شده باشد. چه بسا، علاقه به موضوع، ناشی از پیچیدگی آن و تنوع اندیشه دربارۀ آن باشد و پرداختن به چنین موضوعی، ما را به نتایج جامع و مطلوبی نرساند. بهترین راه، بررسی نظام‌‌مند یک موضوع، تقلیل آن به سؤال یا سؤال‌هایی قابل تحقیق است. تبدیل اندیشه­ها در موضوع‌های کلی به سؤال‌ها و سپس اصلاح و پیرایش آنها و رسیدن به مسئله تحقیق، شامل یک فرایند آزمایش و خطاست.
هر پژوهش علمی با مسئله‌ای آغاز می‌شود و سپس با طرح سوال در پی پاسخ گویی به امور ناشناخته و مبهم بر می­آید.
باید توجه داشت که پایان‌نامه­ای که به تتبع موضوع محورانه و موضوع‌های وسیع می­پردازد، ظرفی وسیع، اما بدون عمق است. در حالی که پژوهش مسئله محور به پایان‌نامه، غنا و ژرفای ویژه‌ای می‌بخشد. اگر موضوع رساله گسترده باشد، غنایی کافی نمی‌یابد و هر چه جزئی‌تر و تخصصی‌تر باشد، ارزشمندتر می­شود و دست‌یابی به اهداف نیز آسان‌تر خواهد بود. برای نمونه، پژوهش در مورد شفاعت، موضوع محوری است، اما هدایت این موضوع به سوی مأذون بودن در شفاعت یا طلب شفاعت در دنیا یا آخرت، تبدیل موضوع به مسئله‌ای خاص و عنوانِ قابل تحقیق است؛ به این صورت که آیا در شفاعت، اذن خداوند نیز دخیل است یا می‌توان در دنیا هم از شفاعت‌کننده طلب شفاعت کرد یا اینکه این امر، تنها در آخرت ممکن می‌‌شود؟ در این حال، موضوع به مسئله تبدیل شده است. محقق در برخورد با یک مسئله، آن را به سؤال تبدیل می‌کند و همچنین از سؤال خود یک فرضیه می‌سازد و آنگاه فرضیه را به آزمون می‌گذارد، مانند اینکه در مسئله مأذون بودن در شفاعت، ابتدا آن را به سؤال تبدیل می‌کند که آیا مأذون بودن در شفاعت لازم است؟
سپس بر مبنای همین سؤال، فرضیه‌ای بنا می‌نهد که پاسخ حدسی اوست؛ مانند اینکه بگوید بر اساس آموزه‌های کتاب و سنت، مأذون بودن در شفاعت لازم است. سپس، همین پاسخ حدسی را به آزمون می‌گذارد و با بررسی در متون دینی، آن را اثبات یا رد می‌کند.
عناصر مهم در مسئله‌یابی
مسئله، توده‌ای از سؤال‌هایی بی‌پاسخ است که با توجه به واقعیت‌های موجود و خلاء معرفتی آن، در ذهن پژوهشگر شکل می‌گیرد. البته همه سؤال‌های ذهنی، قابل پژوهش نیستند؛ سؤال‌هایی مهم­اند که ارزش تحقیق و تازگی و اولویت داشته و نیاز جامعه علمی را برآورده سازند و امکان دست‌یابی به منابع برای پاسخ‌گویی به آنها وجود داشته باشد. با توانمندی محقق هماهنگ بوده و قلمرو و حدود آن مشخص باشد. البته تعیین نوع مسئله، تعیین طرح دقیق و عنوان مناسب و پیشینه‌سازی مسئله، فرضیه یابی و روش‌شناسی مسئله نیز مورد انتظار است.
تبارشناسی مسئله
شناختِ نژاد، نسل و خاستگاه، اهمیت بسیاری دارد. باید بدانیم که مسئله مورد نظر در چه علمی ریشه دارد و در چه شاخه­هایی قابل بحث است. با تبارشناسی درست، محقق از هر خلط و خطایی ایمن می‌ماند، مرزبندی‌ها را به درستی می­شناسد، تحقیق خود را سامان‌‌مند می­کند و چارچوب نظری، اصول، ضوابط، روش­ها و ابزارهای تحقیق را از همان گسترۀ خاص دریافت می‌دارد. درواقع، نوآور بودن نیز در گرو تبارشناسی دقیق است؛ زیرا ملاک نوآوری در تحقیق، توجهی موشکافانه به تاریخ علم و تولید علم، به معنای رسیدن به امری جدید در تاریخ علم است. نکته اساسی اینکه، وقتی به یافته تازه‌ای رسیدیم، ممکن است آن پدیده نوین، مسئله، نظریه یا روشی تازه باشد.
اقسام مسئله
شاید بتوان مسئله را به فقهی، کلامی، فلسفی، روایی، تفسیری، تاریخی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و مانند آنها تقسیم کرد. این تقسیم‌بندی در اثر یک تبارشناسی درست صورت می­پذیرد.
البته گاهی تقسیم مسئله به اعتبار، پیشینه، شخصی بودن، علمی بودن، هدفمندی و مانند آن هم قابل توجیه است.
طرح مسئله
بهترین راه طرح مسئله این است که در چند سطر اول به حقایق و واقعیت‌ها در قالب چند جمله خبری اشاره کنیم و پس از این مقدمه چینی ماهرانه، به شکلی طبیعی و منطقی، یک سؤال عمیق و نسبتاً کلی طرح کنیم. البته باید توجه داشته باشیم که انتقال از واقعیت­های موجود به این پرسش، باید به صورت طبیعی انجام شود و به عبارتی، وصلۀ ناجوری نباشد.
بایسته‌هایی درمورد انتخاب مسئله پژوهشی
در انتخاب مسائل پژوهشی، به نکته‌هایی باید توجه داشت که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:
1. پرهیز از دوباره کاری در تحقیقات و وفاداری به تحقیقات انجام شده پیشین؛
2. مهم بودن مسئله تحقیق و ارزش بررسی داشتن آن (جدید و بدیع بودن موضوع، حد و مرز داشتن، مبهم نبودن و برخورداری از اهمیت و اولویت)؛
3. علاقه‌‌مندی، کنجکاوی و کشش علمی برای شناخت آن؛
4. بهره­مندی از آموزش لازم و برخورداری از شرایط و توانمندی مناسب (متناسب بودن با توانایی، دانش و مهارت پژوهشگر)؛
5. فراهم بودن اطلاعات برای سنجش و عملی بودن روش تحقیق؛
6. وجود وسایل و امکانات، منابع و اسناد مورد نیاز تحقیق و اطمینان نسبی به موفقیت آمیز بودن آن؛
7. پیش‌بینی مسائل، موانع، رویدادها و خسارت‌های احتمالی در رابطه با تحقیق؛
8. وجود زمان لازم برای انجام تحقیق؛
9. توجه به کُنه و جنبه‌های مسئله تحقیق با عنایت به سؤال‌های زیر:
1ـ 9. آیا زمینه مسئله، گستردگی و ویژگی­های آن با توجه به پیشینه تحقیق بیان شده است؟
2 ـ 9. آیا مسئله، دامنۀ مطالعه را محدود می­کند؟
3 ـ 9. آیا مسئله قلمرو علمی تحقیق را مشخص می­کند؟
4 ـ 9. آیا اهمیت مسئله، بر حسب یک یا چند ملاک زیر بررسی شده است:
            الف) دست‌یابی به یک شیوۀ نو در اجرای امور؛
            ب) تدوین یک نظریه؛
            ج) عمومیت بخشیدن و گسترش دانش و نظریه‌های علمی؛
            د) پاسخ‌گویی به مسائل جامعه؛
            هـ ) پیشبرد روش شناسی در تحقیق؛
5 ـ 9. آیا می‌توان در مورد آن فرضیه‌هایی مطرح کرد؟
6 ـ 9. آیا فرضیه‌های تحقیق، قابلیت جهت‌دهی و هدایت سامان‌مند به تحقیق را دارد؟
7 ـ 9. آیا متغیرهای پژوهش در آن مشخص است؟
8 ـ 9. آیا تعریف عملیاتی متغیرهای آن امکان‌پذیر است؟
راه­های انتخاب مسئله تحقیق
مسئله‌شناسی، ممکن است به یکی از طرق زیر انجام پذیرد:
الف) تجارب شخصی؛
ب) کنجکاوی در اطلاعات منتشره از سوی رسانه­ها؛
ج) بهره­گیری از دانش تخصصی؛
د) تمایل به حل یک مسئله؛
ه‍) بهره‌گیری از فرصت­ها و تهدیدات پیش آمده؛
و) وقایع زندگی روزمره؛
ز) تأکید بر احیای ارزش‌های فردی؛
ح) مشاوره با متخصصان مجرب؛
ط) مراجعه به منابع و مقاله‌های تخصصی؛
ی) مراجعه به منابع الکترونیکی و محیط‌های مجازی؛
ک) بررسی قسمت انتهایی پایان‌نامه­ها که دریچه‌های جدیدی از موضوع را گشوده‌اند.
خطاهای احتمالی به هنگام انتخاب مسئله
از آنجایی که انتخاب مسئله تحقیق، از پیچیدگی و ابهام‌های بسیاری برخوردار است، بیشتر محققان در تشخیص مسئله دچار مشکل می­شوند. این مشکل، هنگام پیدا کردن مسئله تحقیق، بیشتر خود را آشکار می­سازد؛ زیرا در پژوهش­های غیردانشجویی، بیشتر، سفارش‌دهنده تحقیق مسئله تحقیق را بیان می­کند و یا اینکه مسئله در یک فرایند آسیب­شناسی تعریف و تدوین می­شود. اما پژوهشگران به هنگام انتخاب مسئله پایان‌نامه، خود معمولاً مرتکب چهار نوع اشتباه عمده می‌شوند که عبارت‌اند از:
1. مسئله را بدون تحلیل جنبه­های گوناگون آن، شتاب‌زده انتخاب می‌کنند؛
2. بدون مطالعه منابع مرتبط با موضوع، مسئله‌ای را انتخاب می‌کنند؛
3. پیش از انتخاب مسئله‌پژوهشی، روش اجرای تحقیق را مشخص می‌کنند؛
4. به جای تعریف دقیق و روشن مفاهیم موجود در مسئله، آن را به صورت کلی توصیف می‌کنند.
به طور کلی، آنچه اهمیت دارد، این است که بدانیم در پی پاسخ‌گویی به چه مسئله‌ای هستیم و به عبارت دیگر، باید مطمئن شویم که پیامدها و علایم یک مشکل را به عنوان مشکل اصلی در نظر نگرفته‌ایم.
بی‌شک، شناخت مسئله اصلی، بیش از حل مشکل اهمیت دارد؛ زیرا ممکن است هزینه و زمان بسیاری برای یک مشکل فرعی و کم اهمیت به کار گرفته شود. بنابراین، پیش از هر چیز باید اطمینان یافت که آنچه توجه ما را به خود جلب کرده، همان مشکل اصلی است یا تنها نشانه و علامتی است که باید از طریق آن، مشکل اصلی را ردیابی کرد.
ویژگی­های مسئله تحقیق
اولین سطح از مسئله، صورت مبهمی از آن است و به همین دلیل، به آن مسئله می­گوییم. این مشکل نیاز به صورت‌بندی دقیق منطقی دارد تا به مسئله تبدیل شود. انتخاب موفق مسئله در گرو معیار و شاخصه­های خاصی مانند: محدود و مشخص بودن، مقید بودن، مورد علاقه بودن، سازگار بودن با توانایی محقق، دارای ساختار درست و محدود بودن است (مانند رابطۀ توسل با توحید عبادی). اگر مسئله، کلی و یا دارای متغیرها و مفاهیم متعددی باشد، تفسیر نتایج آن دشوار خواهد بود. بنابراین، مسئله باید به گونه‌ای بیان شود که محدود باشد. کسی که درصدد مطالعه تطبیقی امامت در نزد معتزله، شیعه، اشاعره و اهل‌سنت است، خود را با مسائل بسیار متنوعی درگیر می­کند. در چنین مواردی، صدها مسئله قابل تحقیق است و محقق، دچار سطحی‌نگری می­شود. اما با محدود کردن موضوع و حصر توجه به یک یا چند مسئله، محقق می­تواند به تحقیقی عمیق و دقیق دست بزند.
مسئله باید نو، توجیه‌پذیر و از اولویت بالایی برخوردار باشد. مسائل نو، سبب تولید علم می­شود. نوآوری محقق در طرح مسئله، شرط لازم تولید علم است. برای انجام یک کار دشوار و پیچیده، باید به مسئله تحقیق علاقه کافی وجود داشته باشد؛ زیرا هر گونه مواجهه منفعلانه یا خلاف علایق، کارایی تحقیق را به شدت کاهش می­دهد، مسئله تحقیق نیز اگر با توانایی و امکانات محقق هم‌ساز نباشد به نتیجه دلخواهی نخواهد رسید.
مسئله باید واجد همه شرایط، قیدها، بندها و دامنه تحقیق نیز باشد. در واقع موضوع به خودی خود، ذو جانب است و شفافیت و وضوح خاصی ندارد، اما وقتی که به جنبه خاصی از آن توجه می­کنیم، در واقع، موضوع را تحدید و به یک مسئله تبدیل کرده‌ایم. برای نمونه، مشکلی مانند تورم و بیکاری از موضوع‌هایی هستند که به تجزیه و تبدیل شدن به مسئله نیاز دارند. «بیکاری» یک مشکل است و مسئله‌ای به نام «جذب نشدن فارغ‌التحصیلان دانشگاهی به بازار کار» وجود دارد و پاسخ حدسی آن، «ناهماهنگی بین فارغ التحصیلان و نیازهای بازار کار» است. پس از بررسی‌های لازم این فرضیه در بستر عینی جامعه و دست یابی به نتیجه بررسی‌ها، می‌توان به نتایج تحقیق دست یافت و برای اصلاح، پیشنهادهایی را ارایه کرد. همچنین «طلاق» یک مشکل است و مسئله‌ای به نام «ازدیاد طلاق در زوج‌های جوان» وجود دارد و پاسخ حدسی آن، «صبور نبودن و تحمل نکردن سختی‌های پیش روی جوانان» است که پس از بررسی‌های میدانی و مصاحبه‌ای و تحلیل نتایج آن، به درستی یا نادرستی فرضیه تحقیق پی می‌بریم و در نهایت، یافته‌ها و راهکارهای لازم را ارایه می‌کنیم.
فرایند کلی یک مسئله پژوهش محور = مواجهه فعال با مشکلتبدیل مشکل به مسئله تدوین فرضیه­ها یا پاسخ حدسی محقق به مسئله آزمون فرضیه نظریه یا پاسخ نهایی محقق به مسئله
با توجه به این فرایند، اگر مسئله یابی نشود و تنها با موضوع محوری، کار پژوهش به انجام برسد، این کار تنها می‌تواند مقدمه‌ای باشد برای پژوهش­های مسئله محور؛ زیرا پژوهش­های موضوعی، کمتر به تولید علم می­انجامد؛ زیرا جنبه‌های بسیاری دارد و پرداخت، کلی است. در حقیقت، موضوع پژوهی، بیشتر برای آموزش و اطلاع رسانی ترویجی مناسب است.
ناگفته نماند حتی در موضوع محوری هم از نظر مکان، محل، زمان و لایه بندی و تبارشناسی می‌توان آن را محدود و با دقت بیشتری روی آن تحقیق کرد. موضوع را می‌توان با طرح سؤال محدود کرد و پرسش­ها اگر خوشه­ای و زنجیروار باشند، موضوع بهتر تحدید می­شود. سؤال‌ها را می‌توان به ترتیب مفهومی، توصیفی، توجیهی، تبیینی، تطبیقی، نقدی و راهبردی چیدمان کرد.
برخی از ویژگی‌های مسئله تحقیق عبارت‌اند از:
1.‌ محدود و مشخص بودن
مسئله باید محدود و مشخص باشد و مؤلفه‌های مفهومی آن نیز به شکلی آشکار و متمایز تعریف­پذیر باشد. هر گونه ابهامی در صورت مسئله، موجب انحراف در فرایند پژوهش می­شود. برای محدود کردن موضوع، می‌توان سؤال‌هایی را طرح کرد تا موضوع به مسئله خاصی محدود شود. اگر مسئله، کلی و یا دارای متغیرها و مفاهیم متعددی باشد، تفسیر نتایج آن مشکل خواهد بود. بنابراین، باید مسئله محدود و مشخص باشد. دانش‌پژوهی که می‌خواهد ولایت را نزد شیعه و مذاهب اربعه اهل سنت به صورت تطبیقی بررسی کند، خود را با مسائل بسیار متنوع درگیر می­کند. در این حال، بایستی دامنه موضوع را محدود و از زوایه‌ای خاص، مانند «مأذون بودن در شفاعت، از دیدگاه فریقین» پژوهش را به انجام برساند.
2. تازه بودن
مسئله باید نو و تازه باشد؛ به‌طوری که برای بررسی مجدد آن، توجیه کافی وجود داشته باشد. ضرورت‌های اجتماعی و اولویت معرفتی، دو معیار مهم در تشخیص این امر و انتخاب مسئله‌ای جدید هستند. نوآوری محقق در طرح مسئله، شرط لازم تولید علم است.
در عرف پایان‌نامه‌نویسی، تحقیقی تکراری تلقی می­شود که ریز موضوع‌های آن با ریز موضوع‌ها و مباحث تحقیقات پیشین، یکسان و دستاورد جدیدی به همراه نداشته باشد. پرداختن به موضوع‌های تکراری، فایده و حاصلی ندارد. بنابراین، شایسته است که رویکرد محقق به موضوع‌ها نو و ابتکاری باشد.
3.‌ مورد علاقه‌ بودن
هر گونه مواجهه منفعلانه و یا خلاف علایق، کارآیی تحقیق را کاهش و آن‌گونه که باید و شاید، ابعاد مسئله مورد واکاوی قرار نمی‌گیرد؛ زیرا محقق، انگیزه کافی برای انجام کار ندارد.
بی­تردید، انجام تحقیق با دشواری‌های فراوانی همراه است؛ به طوری که سختی و پیچیدگی، انگیزۀ انسان را برای ادامه کار کاهش می­دهد و این امر زمانی تشدید می­شود که موضوع مورد بررسی، مطابق علایق و سلیقۀ محقق نبوده و او از ابتدا، موضوع را متناسب با روحیات و علاقه­مندی‌های خود برنگزیده باشد.
4. هماهنگ با توانایی‌های محقق
تحدید دامنه تحقیق، مرحله بندی پژوهش و افزایش آموزش‌های پیش نیاز رساله، تدابیری مهم، در جهت انطباق بیشتر توانایی‌های محقق با مسئله تحقیق است. اگر مسئله به گونه­ای باشد که کار گروهی و مشارکتی را می‌طلبد، باید به همان سمت و سو رهنمون شود.
محقق باید با توجه به سوابق مطالعه‌ و توانایی علمی خود، به انتخاب موضوع بپردازد. به طور معمول، پژوهندگان مبتدی،‌ به متن‌پژوهی نقادانه و یا مسئله پژوهی به معنای خاص آن در موضوع‌های مستحدثه، ناآشنا و ناتوان‌اند.
5. ساختار مناسب داشتن
مسئله را باید با تعبیری دقیق و ساختار درست بیان کنیم و از ایجاد هر گونه ابهامی بپرهیزیم.
اگر انتخاب موضوع یا مسئله، به درستی انجام شود، دست‌یابی به اهداف ممکن خواهد شد. در غیر این صورت، با انتخابی اشتباه، دچار سردرگمی و حیرانی خواهیم شد. برای نمونه:
موضوع‌های پژوهشی زیر از جمله عناوینی هستند که به درستی انتخاب نشده و دارای نقاط ضعف و نارسایی هستند. متأسفانه در برخی از موارد به دلایلی به تحدید موضوع تحقیق توجه کافی صورت نمی‌گیرد و چه بسا در مواردی دیده شده که همین عناوین کلی موضوع تحقیق قرار گرفته‌اند:
الف) بررسی و تحلیل آموزش در ایران و جهان
این موضوع، محدودیت نداشته و بسیار کلی است؛ زیرا با چهار مشکل زیر مواجه است:
یک ـ مشخص نیست چه مقطع آموزشی موردنظر است؛ آموزش را می‌توان در مقاطع پیش دبستانی، دبستانی، راهنمایی و دبیرستان و عالی بررسی کرد.
دوـ مشخص نیست که کدام زمینه یا بُعد آموزشی موردنظر است؛ آموزش را می‌توان از منظر اُفت تحصیلی، ترک تحصیل، حجم، ابعاد و عوامل، تجهیزات و لوازم کمک آموزشی و نحوه کاربرد آنها بررسی کرد. همچنین به نسبت فراگیران و مربیان و ویژگی­های اساسی آنها همچون: سن، جنس، میزان تحصیلات و سابقه خدمت و میزان فعالیت­های علمی و... نیز مورد مطالعه قرار می‌گیرد.
سه ـ مشخص نیست که آموزش، در کدام دوره در ایران مورد توجه محقق است؛
چهار ـ مشخص نشده که منظور از جهان، کدام کشور یا کشورهاست.
ب) تاریخ تمدن اسلامی
به این موضوع نیز اشکال‌های زیر وارد است:
یک ـ مشخص نشده که کدام مقطع از تاریخ تمدن اسلامی مورد نظر است؛
دوـ تاریخ تمدن را از دیدگاه کدام یک از مکاتب اسلامی مورد مطالعه قرار می‌دهد؛
سه ـ تاریخ تمدن اسلامی در کدام دوره مورد توجه است؛
چهار ـ تمدن اسلامی در تاریخ کدام کشور یا کشورهای اسلامی مورد نظر است؛
پنج ـ مشخص نکرده که چه مسئله‌ای را در طول تاریخ تمدن اسلامی جست و جو می­کند.
ج) پیوند تاریخ و حدیث
این هم عنوانی مبهم است؛ زیرا افراد، تفاسیر گوناگونی از آن خواهند کرد. هر دو واژه تاریخ و حدیث به شکلی مبهم به کار رفته است. آیا مراد از حدیث، حدیث مصطلح اهل سنت است یا شیعه؟ و تاریخ، مربوط به کدام ادوار است و در کدام حیطه و گستره جغرافیایی باید مورد توجه قرار گیرد؟!
با تجزیۀ یک مشکل به ابعاد آن، بهتر و سریع‌تر می­توان از این نقیصه­ها رهایی یافت؛ برای نمونه، در همین موضوع اخیر، ابعاد مشکل را می­توان چنین در نظر گرفت:
یک ـ تأثیر فهم تاریخی بر فهم حدیث؛
دو ـ تأثیر فهم حدیثی بر فهم تاریخی؛
سه ـ تأثیر روش شناختی علم حدیث (روش اسناد روایی) بر تاریخ‌نگاری؛
چهار ـ تأثیر اسنادی تاریخ نگاری آغازین در دورۀ اسلامی از حدیث.
در ضمن، باید به دورۀ مورد مطالعه و نظرگاه یک مکتب خاص نیز توجه داشت تا با تمرکزبخشی به تحقیق، از پراکندگی‌های احتمالی جلوگیری شود.
در مرحله نگارش، ناگزیر به پیمودن مراحل چهارگانه هستیم:
الف) مقدمه: آغاز دل‌پذیری است كه ذهن خواننده را برای ورود به بخش اصلی و بدنه مقاله یا نوشتار آماده می‌سازد.
ب) متن یا بدنه: حاوی مهم‌ترین و اصلی‌ترین مطالب مقاله است. نویسنده در این بخش، استدلال علمی خود را در جهت رد و اثبات فرضیه نخستین ارائه می‌دهد.
ج) نتیجه پایانی: در انواع مقالات، ممكن است نتیجه‌گیری‌ها كمی با هم متفاوت باشد، اما ضرورت وجود نتیجه‌گیری در هر تحقیقی انكارناپذیر است. این نتایج باید روشن، صریح و قابل دفاع و مستدل بوده و از حدس و گمان به دور باشد.
د) مستندسازی مقاله یا نوشته علمی: در نگارش مقاله به خصوص مقاله‌های تحقیقی باید از حدس و گمان و تخیل یا تكیه بر گفته‌ها و شنیده‌های غیر موثق، بدون منبع و تحقیق نشده جدا پرهیز كرد. نویسنده باید امانت‌داری را رعایت كند و خود را از اتهام سرقت ادبی و انتحال دور نگه دارد و در نهایت، با ذكر نشانی دقیق منبع، راه پژوهش را برای خوانندگان فراهم آورد.
مزیت‌های تهیه طرح تحقیق
طرح پژوهشی به محقق امکان می­دهد تا در مراحل تحقیق، به عنوان یک نقشۀ نظام­دار از آن پیروی کند و در نهایت، ارزیابی تحقیق نیز براساس آن صورت می‌گیرد. طرح پژوهشی به ساده­ترین بیان، نقشۀ اولیه پژوهش است که چارچوب نظری آن را به دقت ترسیم می­کند.
همان­طور که می­دانیم پژوهش، فرایند حل مسئله است. محقق برای رسیدن به پاسخ مسائل پژوهش، نقشۀ تحقیقاتی را طراحی می­کند که شامل سه عنصر اساسی برنامه، ساختار و استراتژی پژوهش است.
 مراد از برنامه، الگوی کلی و فراگیری است که همه آنچه به وسیلۀ محقق انجام خواهد شد، از نوشتن فرضیه­ها و دلالت­های ضمنی آنها تا تحلیل نهایی داده­ها را شامل می­شود.
ساختار پژوهشی، الگویی است که صورت­بندی، شاکله و نمای کار را نشان می­دهد. استراتژی پژوهش نیز روش­های گردآوری و تحلیل داده­ها را در بر می­گیرد و چگونگی دست‌یابی به هدف­های تحقیق را بیان می­کند و نیز روش حل مسائل و موانع و دشواری­هایی که در حین اجرای پژوهش احتمالاً به میان می­آیند را روشن می­سازد.
اما فرایند تحقیق مانند پروژه ساختمانی است که از سه مرحله تشکیل می‌شود.
1.‌ طراحی نقشه و طرح؛
2.‌ تهیه مواد اولیه و ابزارهای مناسب؛
ج) ساختن بنا.
پروژه­های تحقیقاتی نیز شامل: «طراحی نقشه و طرح پژوهشی»، «اجرای پروژه» (گردآوری اطلاعات و پردازش آنها) و «تدوین گزارش تحقیق»‌اند.
 

در واقع‌، کسانی که در تدوین پایان‌نامه به کام‌یابی و اثربخشی رسیده­اند، در مقام طراحی نقشۀ پژوهش از خلاقیت، ابتکار و دقتی کافی برخوردار بوده‌اند. تأثیر طرح تحقیقاتی در کارآیی و اثربخشی پایان‌نامه، جنبه‌های گوناگونی دارد. هر گونه ابهام یا اهمال در طراحی و تکمیل کاربرگ طرح تحقیقاتی، سبب نقصان در اصل تحقیق می­شود. یکی از دانشمندان می­گوید که اگر مرا مأمور قطع درختِ تنومندی کنند و برای این کار هشت ساعت فرصت دهند، شش ساعت آن را صرف تیز کردن تبر می­کنم. این سخن اهمیت درنگ و تأمل در طراحی نقشۀ پژوهش را آشکار می­سازد. مگر نه اینکه اگر کسی بدون بصیرت کافی، در مورد امری، اقدام کند، مانند کسی است که در بیراهه، راهپیمایی می­کند.
طراحی دقیق طرح پژوهشی، بسیاری از آفت­ها و عوارض زیانبار را پیش‌گیری و درمان می‌کند.
ناگفته نماند که هر رسالۀ علمی باید:
الف) پاسخ­گوی شبهه و یا حل مسئله و یا دست‌کم همراه با تتبع و ارایه یافته­های جدید باشد؛
ب) نوآوری و ابتکار و طرحی نو داشته باشد؛
ج) ضمن سلیس و روان‌ بودن، به زبان و ادبیات علمی بیان شود؛
د) ساختاری روش­مند و مقبول داشته باشد.
برای دست‌یابی به چنین پایان‌نامه‌ای، نگارندۀ رساله باید چهار مرحله اساسی را طی کند:
1. تهیه طرح تحقیق؛
2. جمع آوری اطلاعات با مطالعه و تتبع؛
3. ترکیب و تدوین مطالب با رعایت قواعد علمی و مورد پذیرش مجامع علمی؛
4. تدوین مطالب در قالب رسمی یک پژوهش.
نقش طرح تحقیق در فرایند پژوهش
در طرح تحقیق، پژوهشگر باید ابتدا به روشنی قلمرو و محدودۀ موضوع تحقیق که در واقع، همان سؤال اصلی تحقیق است را توضیح دهد و بگوید درصدد حل چه مشکل و پاسخ‌گویی به چه پرسشی است.
طرح پژوهشی، هم ترتیب زمانی هر فعالیت را مشخص می‌کند و هم چگونگی انجام فعالیت‌ها را به نوعی توضیح می‌دهد. از این گذشته، بر اساس کیفیت طرح تحقیق، توانایی و درجه علمی پژوهشگر نیز مشخص می‌شود و همچنین با هم‌فکری و مشاوره علمی، از ابتدا کاستی‌های طرح برطرف و به وزانت علمی کار در پرتو خرد جمعی افزوده می‌شود.
بنابراین، در فرآیند پایان‌نامه‌نویسی آماده کردن طرح تحقیق، گامی مهم و اساسی در طرح پیشنهادی است. دانش‌پژوه باید بداند که:
1. آیا این موضوع، ارزش بررسی و تحقیق را دارد؟
2. آیا من توانایی لازم برای انجام تحقیق (مورد نظر) را دارم؟
3. آیا میل و علاقه‌ای به انجام این تحقیق دارم؟
4. آیا منابع و اطلاعات کافی دربارۀ این پژوهش در دسترس است؟
5. آیا می‌توان استادی مسلط و متخصص برای هدایت پایان‌نامه به سمت نتیجه‌ای مطلوب را انتخاب کرد یا خیر؟ و...
مسائل کاربردی و نظری بسیاری وجود دارد و ارزش هر موضوعی می‌تواند بر مبنای هدفی که دنبال می‌شود مورد قضاوت قرار گیرد. بهتر است موضوع‌ پایان‌نامه‌ها با مسائلی مرتبط باشد که در حوزه‌های تخصصی وجود دارد. در مرحله موضوع‌یابی، توانایی دانش‌پژوه، نیاز جامعه، دسترسی به استادی شایسته، آشنایی با موضوع و مهم بودن آن، علاقه‌‌مندی به موضوع و اطمینان از دست‌یابی به اطلاعات از طریق مراجعه به منابع و دستگاه­های ذیربط و از همه مهم‌تر، مرتبط‌بودن موضوع انتخابی با رشتۀ تحصیلی دانشجو، باید در نظر گرفته شود. استاد راهنما و کمیته علمی تحصیلات تکمیلی، موظف‌اند با بررسی‌های پیشین، افق روشنی را برای انتخاب موضوع فرا راه دانشجویان قرار دهند. ارتباط اعضای این کمیته علمی با اعضای گروه­های آموزشی و پژوهشی و با پیشرفت‌های علمی در سطح کشور و جهان و سازمان‌های علمی، پژوهشی و کاربردی می‌تواند در تقویت این امر مؤثر باشد.
بهتر است که سازمان‌های علمی ـ پژوهشی، فهرستی از زمینه‌های مورد علاقه و اولویت‌های کاری خود را در اختیار طلاب عالِم و فرهیخته قرار دهند تا ارتباط وثیقی بین پژوهش‌ها و به‌کارگیری آنها در عرصه‌های مورد نیاز و کاربردی فراهم آید.
در واقع، طرح تحقیق پژوهشگر، برنامۀ اجرایی مشخصی برای انجام طرح است. این طرح، همانند قطب‌نما جهت‌گیری پژوهش را نشان می‌دهد. با تأیید طرح پژوهشی، بسیاری از اختلاف‌های ضمن کار کاهش می‌یابد. با طرح تحقیق، زمان بندی کار تنظیم و هر کدام در وقت خاص خود انجام می‌شود. پژوهشگر برای نوشتن طرح تحقیق نباید انتظار داشته باشد که آن را در کوتاه‌ترین زمان ممکن تدوین کند، بلکه گاهی لازم است چندین بار قالب طرح را درهم بریزد و یا با یافتن محتوایی نو، فصولی را بیفزاید یا فصلی را بردارد و یا چینش فصول را در هم بریزد تا بتواند به اسلوب و طرح قابل قبولی دست یابد. پژوهشگر برای تهیۀ طرح، می­تواند به شیوۀ زیر عمل کند:
1. آنچه در ذهنش خطور می‌کند و قرار است یادداشت کند، بدون تقدم و تأخر ثبت کند؛ 2. کارهای پیش رو را در عبارت یا سطری مکتوب کند؛ 3. با کاوش ذهنی دریابد که چه چیزی را از قلم انداخته است؛ 4. عبارت‌ها و محتوا را منظم کند؛ 5. به فکر تهیه فصل و زیرفصل‌ها باشد و آنگاه آن را مرتب کند؛ 6. با استفاده از نشانه‌گذاری­ها با حروف یا عدد، عناوین اصلی و فرعی هر فصل و زیرفصل را مشخص کند.
ارکان طرح تحقیق
به طور معمول، طرح‌های تحقیقاتی در کاربرگ­های از پیش تعیین شده، ارایه می­شود که باید براساس آنها اقدام کرد. عناصر علمی طرح پژوهشی که در حقیقت، از ارکان اصلی پژوهش‌اند و باید در یک طرح تحقیقی لحاظ شوند، عبارت‌اند از:
1.‌ عنوان فارسی/ انگلیسی؛ 2. کلید واژه (واژگان کلیدی)؛ 3. بیان مسئله[1]و تعیین قلمرو آن؛ 4. سؤال‌های تحقیق؛ 5. چارچوب نظری؛[2]و فرضیه تحقیق 6. پیشینۀ تحقیق؛ 7. روش تحقیق؛ 8. ضرورت تحقیق؛ 9. زمان‌بندی؛ 10.موانع و محدودیت‌های تحقیق؛ 11. ساختار و فصل‌های پژوهش نامه؛ 12.منابع پژوهش (فهرست منابع).
راهنمای تهیه گزارشتحقیق
گزارش تحقیق، خلاصه‌ای از گفتارها و نوشتارهایی است كه قبلاً درباره موضوع معینی به رشته تحریر درآمده است. در واقع، هر گزارش پژوهشی كه برای منظوری تهیه می‌شود، مطابق الگوی زیر از چهار بخش تشكیل شده است. البته الگوی اول، برای تحقیقات تجربی با رویكرد میدانی نوشته شده است و در قسمت پایانی به نحوه تهیه گزارش در تحقیقات كتاب‌خانه‌ای خواهیم پرداخت.
بخش اول: مقدمه و بیان مسئله و سایر موارد
1. مقدمه
مقدمه كامل همان‌طور كه خط مشی پژوهشی را تعیین می‌كند، اطلاعات روشن و دقیقی درباره آنچه موضوع مورد پژوهش انجام داده است و همچنین علت آن را به خواننده بازگو می‌كند. یك مقدمه خوب باید پاسخ‌گوی سؤالات زیر باشد:
الف) دلیل منطقی از اجرای پژوهش چیست؟
ب) چه ارتباط منطقی بین مسئله و طرح پژوهشی وجود دارد؟
ج) دلایل نظری كه در پژوهش وجود دارد، چیست؟
د) چگونه این پژوهش با پژوهش‌های قبلی در ارتباط است؟
2. مطالعه منابع مربوط به موضوع مورد تحقیق
بیشتر پژوهشگران، پژوهش خود را با بحث درباره مطالعاتی آغاز می‌كنند كه قبلاً خود یا دیگران در زمینه موضوع مورد مطالعه انجام داده‌اند. مطالعه منابع مربوط به موضوع پژوهش، چكیده‌ای از پژوهش‌های انجام شده است. توجه داشته باشید در این قسمت، نیاز به ذكر جزئیات تحقیقات گذشته نیست. البته گاهی اوقات پژوهشگر، پژوهشی را گزارش می‌كند كه كاملاً جدید است و با پژوهش‌های انجام شده قبلی ارتباط ندارد. مطالعه منابع مربوط به موضوع تحقیق، خواننده را با كارها و زمینه‌های قبلی و همچنین با حیطه موضوع مورد مطالعه آشنا می‌سازد. توجه داشته باشید مطالعه منابع نباید فقط شامل ذكر خلاصه‌هایی از تحقیقات انجام شده باشد. بهتر است كه پژوهشگر عقاید خود را درباره معایب و محاسن پژوهش‌هایی كه مطالعه می‌كند، ذكر كند. در تنظیم مطالعه منابع مربوط به موضوع مورد تحقیق باید به سؤالات زیر توجه داشته باشید:
الف) آیا پژوهش‌های انجام شده با موضوع مورد پژوهش ارتباط دارند؟
ب) آیا از ذكر جزئیات غیر ضروری خودداری شده است؟
ج) آیا در نتیجه‌گیری پژوهش، یافته‌ها و روش‌های به كار رفته، تأیید شده است؟
د) آیا ارتباط منطقی بین پژوهش‌های انجام شده و پژوهش مورد نظر نشان داده شده است؟
ه‍) آیا مطالعه منابع گذشته به صورت تقویمی انجام شده است؟
3 و 4. بیان مسئله و هدف
پژوهشگر بعد از مطالعه منابع مربوط به موضوع تحقیق، مسئله و هدف را به روشنی بیان می‌كند. بیان هدف یا هدف‌ها یكی از قسمت‌های مهم پژوهش است؛ زیرا این قسمت از تحقیق مشخص می‌كند كه محقق در جست‌وجوی چه چیزی است. بدون بیان هدف‌ها، امكان ارزش‌یابی از كار محقق وجود ندارد. نتیجه‌گیری هر پژوهش به یافته‌های آن بستگی دارد و این امر بدون بیان هدف‌ها امكان‌پذیر نیست.
5 و 6. فرضیه و تعریف متغیرها
فرضیه عبارت است از انتظارات پژوهشگر درباره نتایج آینده پژوهش خود. وی پس از مطالعه تحقیقات انجام شده و تدوین مسئله به صورت دقیق و روشن، سؤال پژوهشی را با عنایت به ملاك‌های معین و مشخص به صورت فرضیه بیان می‌كند. پژوهشگر در پایان این قسمت از گزارش تحقیق، متغیرهایی را كه در فرضیه بیان كرده است، به صورت عملیاتی تعریف می‌كند.
 
بخش دوم: روش اجرای تحقیق
در این قسمت از گزارش، پژوهشگر آنچه را انجام داده است یا به عبارت دیگر، آنچه را از آزمودنی‌ها خواسته است تا انجام دهند، شرح می‌دهد. اطلاعاتی كه در این قسمت ذكر می‌شود، باید به نحوی باشد كه خواننده پس از مطالعه بتواند عیناً آن را تكرار كند.
1. آزمودنی‌ها
پژوهشگر در این قسمت، همه آزمودنی‌ها، تركیب آنها به صورت گروهی و چگونگی انتخاب آنها را شرح می‌دهد. به عبارت دیگر، این قسمت از گزارش باید مشخص كند چند نفر آزمودنی در تحقیق مشاركت داشته‌اند. این عده چه كسانی هستند و چگونه انتخاب شده‌اند؟ آیا آنها را به صورت تصادفی از یك جامعه معین و تعریف شده، انتخاب كرده است؟ آیا آزمودنی‌ها، داوطلبانه در تحقیق مشاركت كرده‌اند؟ چنانچه در پژوهش از زیرگروه‌هایی استفاده شده است، روشی كه بر اساس آن، آزمودنی‌ها در زیرگروه‌ها جایگزین شده‌اند، باید توضیح داده شود. به همین ترتیب، تعداد اعضای زیرگروه‌ها باید ذكر شود. (این در تحقیقات تجربی و میدانی انجام می‌شود)
2. طرح پژوهشی
پژوهشگر در بسیاری از پژوهش‌هامجبور است آزمودنی‌ها را به دو یا چند گروه تقسیم كند تا هر گروه را در معرض متغیرهای مختلف قرار دهد. برای مثال، در طرح، گروهی در معرض متغیر مستقل (آزمایش) قرار می‌گیرد و گروه دیگر در معرض این متغیر قرار نمی‌گیرد (كنترل). طرح تحقیق در حقیقت به روشی اطلاق می‌شود كه گروه‌های تحقیق به كمك آن تعیین و تنظیم می‌شوند؛ چون طرح تحقیق ارتباط نزدیكی با تجزیه و تحلیل آماری دارد. این قسمت از گزارش در برخی از مجلات تحت عنوان روش‌های آماری یا تجزیه و تحلیل آورده می‌شود.
 
3. ابزار اندازه‌گیری
ابزار به وسیله یا وسایلی اطلاق می‌شود كه از طریق اجرای آنها، اطلاعات جمع‌آوری می‌شود. شایان ذكر است كه ابزار تنها به وسایل و تجهیزات اطلاق نمی‌شود، بلكه شامل همه مواردی است كه پژوهش اقتضا می‌كند. برخی از پژوهشگران، ابزار به كار رفته را تحت عنوان تداركات و لوازم پژوهش توصیف می‌كنند.
4. روش جمع‌آوری اطلاعات
در این قسمت از گزارش، پژوهشگر نحوه اجرای پژوهش را توضیح می‌دهد. در این توضیح، او باید فعالیت‌هایی را كه آزمودنی انجام داده‌ است و همچنین آزمون‌های اجرا شده را شرح دهد. به منظور دست‌یابی به این هدف، پژوهشگر باید پاسخگوی سؤالات زیر باشد:
الف) پژوهش در كجا انجام شده است؟
ب) چه كسی پژوهش را انجام داده است؟
ج) آزمودنی‌ها فعالیت‌های پژوهشی را در چه مدت انجام داده‌اند؟
د) آیا آزمودنی یا آزمودنی‌هایی وجود داشته‌اند كه مشاركت خود را در پژوهش تا آخر ادامه نداده باشند؟
بخش سوم: بحث و نتایج
سومین بخش گزارش تحقیق، بحث درباره نتایج است. این قسمت از گزارش به تجزیه و تحلیل اطلاعات جمع‌آوری شده، اختصاص دارد. به عبارت دیگر، در این قسمت، پژوهشگر نحوه تجزیه و تحلیل اطلاعات جمع‌آوری شده را توضیح می‌دهد. نتایج تجزیه و تحلیل آماری اطلاعات جمع‌آوری شده را می‌توان به یكی از صورت‌های زیر گزارش داد:
الف) به صورت نثر و با استفاده از جملات مناسب؛
ب) خلاصه و طبقه‌بندی كردن نتایج در جدول.
 
1. یافته‌های پژوهش
این قسمت از گزارش با یك پاراگراف كه محتوای آن عبارت است از تعریف متغیر وابسته و آزمون‌های آماری به كار برده شده در تجزیه و تحلیل اطلاعات جمع‌آوری شده، مشروع می‌شود. چنانچه در تجزیه و تحلیل از یك روش یا آزمون استثنایی استفاده شده است، این روش یا آزمون باید شرح داده شود. در این قسمت، برای خلاصه كردن و طبقه‌بندی داده‌های تجزیه و تحلیل شده، از جدول استفاده می‌شود. برای هر جدول باید عنوان و شماره مناسبی انتخاب كرد.
2. بحث درباره یافته‌ها
این قسمت از چند پاراگراف تشكیل شده است. معمولاً تعداد پاراگراف‌ها برابر با تعداد متغیرهای وابسته‌ای است كه در پژوهش وجود دارد و به عبارت دیگر، در این قسمت، هر یك از متغیرهای وابسته در یك پاراگراف بررسی می‌شوند. محتوای هر پاراگراف عبارت است از نتایج تجزیه و تحلیل داده‌ها و تفسیر نتایج آنها. در تفسیر باید معنی یافته و دلایل به دست آمدن آنها ذكر شود. سرانجام یافته را باید با نتایجی كه در مطالعه منابع مربوط به موضوع تحقیق آمده است، مقایسه كرد. باید توجه داشت كه قسمت اخیر اهمیت زیادی دارد.
3. محدودیت‌ها
پژوهشگر در این قسمت، همه عواملی را كه ممكن است قابلیت تعمیم‌پذیری یافته‌های پژوهش را كاهش داده باشند، تفسیر و فهرست‌بندی می‌كند. در حقیقت، پژوهشگر باید به ارزش‌یابی تأثیر محدودیت‌ها روی نتایج، اشاره كند.
4. پیشنهادها و كاربردها
در این قسمت، از اهمیت یافته‌های تحقیق بحث می‌شود. پژوهشگر بر اساس یافته‌های پژوهش، پیشنهادهای لازم را با موارد استفاده آنها ذكر می‌كند. باید توجه داشت كه پیشنهادهای اجرایی یا نظری خود پژوهشگر نیز در این قسمت مطرح می‌شود.
بخش چهارم: خلاصه و نتیجه‌گیری
آخرین قسمت از گزارش تحقیق از سه تا پنج صفحه چكیده تحقیق و نتایجی كه به دست آمده، تشكیل شده است. در این قسمت، به صورت خیلی فشرده، مسئله، فرضیه، روش اجرا و نتایج به دست آمده بیان می‌شود. در پایان، نتایجی كه بر اساس تجزیه و تحلیل داده‌ها حاصل شده‌اند، فهرست‌بندی می‌شود.
1. منابع
منابع گزارش تحقیق شامل فهرستی از كتاب‌ها و مقالاتی است كه پژوهشگر در پژوهش خود از آنها استفاده كرده است و آنها را به صورت الفبایی تهیه و تنظیم می‌كند. در تهیه و تنظیم این فهرست باید همه اطلاعات كتاب‌شناسی گنجانده شود.
2. ضمایم
گاه‌گاهی بد نیست اطلاعات بیشتری هم به گزارش تحقیق اضافه شود. یك ضمیمه ممكن است شامل تصویری از مجموع اطلاعات جمع‌آوری شده، دستورهای داده شده به آزمودنی یا اطلاعات خامی باشد كه برای پژوهشگران دیگر، مفید باشد. فایده تهیه ضمایم، فراهم كردن زمینه‌ای برای تكرار پژوهش است. در بیشتر موارد، استفاده از ضمایم موجب می‌شود مجموعه گزارش، روان‌تر از موقعی خوانده ‌شود كه اطلاعات اضافی در خود متن گنجانده شود. (دلاور، 1376، مبانی نظری و عملی پژوهش در علوم انسانی و تربیتی)
اجزای اصلی یك گزارش تحقیق
در مورد دیگر پژوهش‌های غیر میدانی و تجربی به روش زیر می‌توان عمل كرد. این روش را در تحقیقات اسنادی و كتاب‌خانه‌ای می‌توان به كار گرفت:
1. صفحه اول (روی جلد) شامل: نام، عنوان تحقیق، مجری یا مجریان، تاریخ اجرا؛
2. فهرست؛
3. خلاصه یا چكیده (بین 150 تا 200 كلمه) شامل: مقدمه، هدف، روش كار و نتیجه؛
مقدمه شامل بیان مسئله، اطلاعات زمینه‌ای، تحلیل مسئله، مرور و بررسی‌های قبلی، اهداف، روش گردآوری و تجزیه و تحلیل اطلاعات است.
4. یافته‌ها: آنچه كه از طرح پژوهش به دست آمده است؛
5. بحث و نتیجه‌گیری: شامل مهم‌ترین یافته‌ها، نقاط قوت و ضعف تحقیق، محدودیت‌ها و مشكلات موجود هنگام پژوهش است. اشاره كردن یا مقایسه نتیجه این تحقیق با مطالعات دیگران و نتیجه‌گیری نهایی نیز در این بخش می‌گنجد.
6. پیشنهادها؛
7. فهرست مراجع؛
8. ضمایم.
 
مراحل تحقیقدر پایان نامه نویسی
مراحل تحقیق به مرحلۀ عمومی و اختصاصی تقسیم‌بندی می­شوند:
اول)‌ مراحل عمومی تحقیق
تحقیقات برای اجرایی شدن، باید این سه مرحله را پشت سر بگذارند:
الف) طراحی؛ ب) اجرا؛ ج) نگارش.
 
الف) طراحی
در این مرحله، محقق برای تهیه و تصویب طرح، فعالیت‌های زیر را انجام می‌دهد:
یک ـ انتخاب موضوع؛    دو ـ انتخاب استادان راهنما و مشاور؛
سه ـ تعریف موضوع؛ چهار ـ انتخاب عنوان؛ پنج ـ تعریف مصطلحات؛ شش ـ منبع شناسی؛ هفت ـ مطالعۀ پیشینه تحقیق؛ هشت ـ مطالعۀ ریز موضوع‌ها؛ نه ـ تحدید ریز موضوع‌ها؛ ده ـ تنظیم ریز موضوع‌ها؛ یازده ـتعیین روش تحقیق؛ دوازده ـ زمان بندی؛ سیزده ـ تکمیل فرم طرح تحقیق؛ چهارده ـ تأیید استادان راهنما و مشاور؛ پانزده ـ تصویب کمیتۀ تحصیلات تکمیلی.
ب) اجرا
در این مرحله، اطلاعات لازم گردآوری می‌شود و با بررسی آنها، تجزیه و تحلیل لازم صورت می­گیرد. در حقیقت، این بخش در دو مرحله انجام می‌شود:
یک ـ گردآوری و تتبّع؛               دو ـ اندیشه ورزی یا تدبّر.
در مرحله گردآوری، به کتابخانه­ها، به ویژه کتابخانه‌های تخصصی مراجعه و منابع مورد نیاز واکاوی و از آنها یادداشت‌برداری می­شود. سپس، دسته‌بندی اطلاعات گردآوری شده، سامان‌دهی می‌شوند و در مرحله دوم، بر روی این یافته­ها بررسی‌های فکری و ژرف‌نگری مدبرانه‌ای به عمل می‌آید. ناگفته نماند که روش اجرایی در مطالعات میدانی متفاوت است که در جای خود بیان شده است.
ج) نگارش
این مرحله در سه فاز صورت می­گیرد:
یک ـ‌ چرک نویس؛
دو ـ بازبینی؛
سه ـ پاک نویس.
در مرحله چرک نویس، مطالب بدون وسواس و بازنگری نوشته یا تایپ می‌شوند. در مرحله بازبینی، مطالب چند بار مرور و کار ویرایش انجام می‌شود و سرانجام در مرحله پاک نویس یا تایپ پایانی، اصلاحات را لحاظ می‌کنند. در حال حاضر، استفاده از نرم افزار «فیش نویس»، (one note) یا تایپ در محیط (word) توصیه می­شود.
 پیش نیازهای تحقیق عمومی
بعضی از پیش نیازهای تحقیق که در مرحلۀ عمومی تحقیق انجام می‌گیرد، عبارت‌اند از:
1. انتخاب استادان راهنما و مشاور[3]
به طور معمول، «استاد راهنما» با پیشنهاد محقق و «استاد مشاور» با پیشنهاد استاد راهنما انتخاب می­شود هر چند که امروزه این رویه متداول نیست. انتخاب این اساتید پس از تأیید کمیتۀ تحصیلات تکمیلی قطعیت می‌یابد. این اساتید در تمام مراحل تحقیق، اعم از طراحی، اجرا و نگارش، راهنمایی و نظارت دارند و در کنار محقق خواهند بود. بنابراین، ضروری است که طرح تحقیق، با کمک و مشورت آنها تهیه شود.
مهم‌ترین شرایط و وظایفی که این اساتید باید داشته باشند، عبارت‌اند از:
الف) احاطه و اشراف علمی در رشتۀ مربوط به موضوع تحقیق؛
ب) برخورداری از سابقۀ پژوهشی و آشنایی لازم به روش تحقیق؛
ج) تأیید موضوع تحقیق انتخابی محقق؛
د) کمک و انجام مشاوره با محقق در تهیه طرح؛
ه‍) راهنمایی و نظارت مستمر بر حسن اجرای تحقیق؛
و) تأیید و امضای اتمام تحقیق در چارچوب طرح مصوب.
2. انتخاب موضوع
در این مرحله، با همیاری استاد راهنما و مشاور، باید بررسی کرد که چگونه و با مراجعه به چه منابعی برای شناسایی و انتخاب موضوع باید اقدام کرد و کدام موضوع، شایستۀ بررسی است. (هر موضوعی، ارزش پژوهش را ندارد.) یک موضوع قابل پژوهش، باید ویژگی‌های زیر را دارا باشد:
الف) سودمند و نتیجه بخش بودن
ممکن است تحقیقی در عین نوآمد بودن، مشکل مهم علمی یا کاربردی‌ای را حل نکند. بنابراین، شایسته است موضوع انتخابی، در صدد برطرف ساختن نیازهای علمی و کاربردی باشد.
ب) تناسب با فرصت محقق
گاهی بعضی از تحقیقات در محدودۀ زمانی معینی باید انجام شوند و پژوهشگر نیز به علت درگیری­های شخصی و پذیرش مسئولیت­های جانبی از عهدۀ این تحقیق در زمان بندی معینی برنمی­آید.
ج) توجه به کمیت تحقیق
گاهی موضوع انتخابی و دامنه آن، بسیار گسترده است و از نظر کمی، فراوانی مطالب را به همراه دارد. در چنین وضعیتی، محقق باید به تناسب موضوع به کمیت و حجم درخواستی توجه داشته باشد.
د) دست‌یابی به منابع کافی
یکی از عوامل مؤثر در تحقق پژوهش، تتبع و جست‌وجو در منابع تحقیق است. اهمیت این پایه به قدری است که بدون آن، امکان تتمیم کار وجود ندارد. بدون در اختیار داشتن منابع کافی، نمی‌توان ابعاد موضوع را مورد بررسی قرارداد.
ﻫ‍) صراحت و شفافیت موضوع تحقیق
موضوعی که انتخاب می­شود، باید صریح و شفاف بوده و چارچوب و حدود و اجزای آن معین باشد و این در صورتی محقق می‌شود که بتوانیم تعریفی جامع و مانع از موضوع ارایه دهیم.
3. تعریف موضوع
پس از انتخاب موضوع، نوبت به ارایه تعریفی منطقی و شفاف می‌رسد. برای تبیین مفهومی موضوع، باید موارد زیر در نظر گرفته شوند:
الف) تعریف باید شفاف و روشن باشد. بنابراین، در تعریف موضوع نباید از الفاظ مبهم و چند پهلو استفاده کرد؛
ب) تعریف باید جامع باشد و به عبارتی، گسترۀ موضوع را از هر زاویه‌ای پوشش دهد؛
ج) تعریف باید مانع باشد، بدین معنا که ابعاد پیش‌بینی نشده در موضوع را شامل نشود.
4. انتخاب عنوان
عنوان باید به خوبی بیانگر موضوع تحقیق باشد. بنابراین، از آوردن الفاظ صرفاً ادیبانه و شاعرانه بدون اِشعار به مباحث تحقیق، باید به شدت پرهیز کرد. عنوان نباید مبهم و چندپهلو باشد. افزون بر این، برای انتخاب عنوان نباید از کلمات زاید و هم معنا استفاده کرد.
5. منبع شناسی
منظور، آشنایی اجمالی با آخرین و معتبرترین آثاری است که در زمینۀ موضوع تحقیق نوشته شده است. بدین ترتیب، می­توان به دائرۀ‌المعارف‌ها، فهرست برگه‌های موضوعی کتابخانه­های عمومی و تخصصی، کتاب شناسی اختصاصی، مراکز ‌اطلاع‌رسانی رایانه‌ای، مجله‌های تخصصی، تازه‌های نشر، مقاله‌ها، چکیده پایان‌نامه­ها، مراکز پژوهشی، کتاب نامه­های کتاب­ها یا مقاله‌های تخصصی و کتاب­شناسی پایان‌نامه­ها مراجعه کرد. همچنین می‌توان از اهل فن و متخصصان امر نیز کمک گرفت.
بهتر است در استفاده از منابع ـ که برخی از ویژگی‌های آن در ادامه آمده ـ به نکته‌های زیر توجه کنید:
الف) تناسب مطالب منبع با موضوع‌ها تحقیق؛
ب) دست اول بودن منبع؛
ج) چاپ جدید با اضافات و تجدیدنظر؛
د) تازگی مطالب؛
ر‍) وجود معیارهای علمی، همچون آمار و ارقام و جداول و نمودارها؛
ز) داشتن فهرست‌های موضوعی، اعلام و نمایه‌های دیگر؛
ح) دقت نویسنده منبع در ارجاع و استنادها؛
ن) برخورداری از ادبیات روان؛
و) اعتبار و شهرت و مقبولیت نویسنده در مجامع علمی و عمومی؛
ی) مرتبط بودن بیشترین بخش منبع با موضوع تحقیق؛
ﻫ‍) آثار اولویت‌دار و مشحون از نقد و بررسی دیدگاه­های گوناگون.
ویژگی­های یک منبع معتبرعبارتند از:
اصالت منبع (مؤلف شناخته شده، صحت انتساب به نویسنده و مصون از جعل و تحریف)؛ شهرت علمی مؤلف؛ قدمت (دست اول بودن یا نزدیک به صاحب اصلی)؛ جامعیت (حاوی دیدگاه­های گوناگون اعم از موافق و مخالف)؛ وثاقت (صداقت و امانت­داری محقق در نقل دیدگاه)؛ اتقان محتوا (قوت تحلیل و استدلال و برخوردار از مستندات و ارجاعات معتبر)؛ نوآوری (داشتن دیدگاهی نو و دانشی جدید).
البته این بدان معنا نیست که هر منبعی تمام شرایط بالا را داشته باشد چه اینکه بعضی از علوم از سابقه و قدمت آنچنانی برخوردار نیستند بنابراین منظور از سابقه به زمان رویش هر علمی باز می­گردد.
6. پیشینه شناسی
فلسفه مطالعه پیشینۀ موضوع، جلوگیری از تکرار و دوباره کاری است. عموماً در هر تحقیقی نیاز به بررسی در پیشینه کار می‌باشد، اگر در این مرحله مشخص شود که در زمینۀ موضوع، جنبه‌های پژوهش نشده و مسائل پاسخ نیافته­ای وجود دارد و یا آن ابعاد و پاسخ­ها به درستی تنقیح نشده، موضوع تحقیق به طور قطعی انتخاب می­شود. با این کار، حاصل تحقیقات گذشتگان مورد استفاده قرار می­گیرد و زوایای مبهم و سؤال‌های پاسخ داده نشده در مورد موضوع روشن می‌شود. در پیشینۀ تحقیق، باید به این سؤال­ها پاسخ دهید:
الف) آخرین تحقیقاتی که بر روی موضوع صورت گرفته، چیست؟
ب) چه بخشی از این تحقیقات، با ریز موضوع تحقیق ما ارتباط‌ دارد یا ندارد؟
ج) چه بخش‌هایی از این منابع، در عین هم‌سویی با ریز موضوع‌ها از اتقان و تنقیح کافی، برخوردار نیست؟
از رهگذر این سؤال‌ها، هم به ریز موضوع‌های ناکاویده و هم به ریز موضوع‌ها منقّح نشده می‌رسیم که در آن صورت، این موارد، قابل بررسی خواهد بود. البته در نقل اقوال و دیدگاه‌های پیشینیان، باید رعایت امانت داری صورت گیرد و مطالب‌شان تقطیع نشود و به ویژه آنجا که به مقصود مؤلف لطمه وارد می­سازد، ذکر اقوال و نظریه و ترتیب تاریخی آن مراعات شود. در بیان اقوال علما، از منابع دسته اول و نزدیک به صاحبان آنها استفاده و در نقل نظرها، جانب اعتدال و عفت کلام را رعایت کنید.
7. مطالعه ریز موضوع
بررسی اجزا و جزئیات موضوع، دارای فواید زیر است:
الف) ابعاد و محدودۀ تحقیق را مشخص می­سازد؛
ب) محقق را از حاشیه روی و انحراف از مسیر تحقیق باز می­دارد؛
ج) سبب رعایت زمانبندی می­شود؛
د) در ارزیابی پیشرفت تحقیق، به عنوان معیار عمل می‌کند.
برای تعیین ریز موضوع‌ها، باید با در نظر گرفتن ابعاد ناپژوهیده یا تنقیح نیافته، به مطالعۀ شمار قابل توجهی از منابع پرداخت و مطالب مربوط به آنها را یادداشت‌برداری کرد. عناوین این یادداشت­ها، می‌تواند، ریز موضوع‌های تحقیق را تشکیل دهد.
اگر موضوع تحقیق، شیء باشد، ریز موضوع‌های آن اجزای آن است و چنانچه مفهومی کلی باشد، مصادیق و افراد آن و اگر واقعه باشد، عوامل پدید آورنده، مراحل وقوع و آثار آن و چنانچه نظریه باشد، مبانی و اصول، ادله و مؤیدها، شبهات و ایراداتی است که دربارۀ آن مطرح شده است. ریز موضوع‌ها بسته به نوع تحقیق، متفاوت‌اند. برای نمونه، ریز موضوع‌های تحقیق، در پژوهش‌های متن محور، عبارت‌اند از: مقابله تصحیح؛ استخراج مآخذ؛ استدراک مآخذ؛ استدراک مطالب؛ شرح اعلام؛ توضیح الفاظ غریب؛ شرح عبارات مجمل و مغلق؛ ترجمه؛ گردآوری؛ نمایه­سازی؛ شرح حال مؤلف؛ شرح نسخه­ها و اعتبار و اهمیت و آدرس آنها؛ نقد و....
ریزموضوع‌های تحقیق مسئله محور نیز شامل: بیان مسئله؛ ذکر اهمیت مسئله؛ طرح دیدگاه‌ها؛ بیان ادلّه دیدگاه‌ها؛ نقد دیدگاه‌ها؛ دیدگاه برگزیده؛ ادلّۀ دیدگاه برگزیده؛ شبهات دیدگاه برگزیده؛ پاسخ شبهات.
8. تحدید ریز موضوع‌ها
چه بسا، ممکن است بر اثر تتبع و تدبر روی موضوع، ریز موضوع‌های فراوانی شناسایی شوند که پرداختن به تمام آنها، مطلوب و مقرون به صرفه نیست. از این رو، باید اولویت­ها را مشخص و بقیه را از چرخه کار خارج کرد؛ زیرا:
الف) برخی از ریز موضوع‌ها، پیش از این بررسی شده و نو و ناپژوهیده نیستند؛
ب) بعضی، نتایج علمی و یا کاربردی چندانی ندارند؛
ج) بررسی برخی از ریز موضوع‌ها، در توان علمی محقق نیست؛
د) با توجه به فرصت و زمان بندی کار، امکان و مجال پرداختن به تمام ریز موضوع‌ها وجود ندارد؛
ن) شماری از ریز موضوع‌ها، چندان مورد علاقۀ محقق نیست؛
و‍) برای برخی از ریز موضوع‌ها، منابع کافی وجود ندارد یا در دسترس نیست؛
ه‍) برخی از ریز موضوع‌ها، خود دامنۀ بسیار گسترده‌ای دارند.
 
9. تنظیم ریز موضوع‌ها
پس از اولویت بندی ریز موضوع‌ها باید:
الف) ربط میان ریز موضوع‌ها و سیر تقدم و تأخر آنها با نظام بخشی، آشکار شود؛
ب) نواقص کار و اینکه در میان ریز موضوع‌ها، چه چیزهایی است که هنوز نیامده و باید تکمیل شود، مشخص شوند؛
ج) تمام ریز موضوع‌های مترادف را می­توان یکسان ساخت؛
د) با تنظیم ریز موضوع‌ها، باید شاکلۀ تحقیق و به عبارتی، بخش‌ها و فصول را مشخص کرد.
برای تنظیم ریز موضوع‌ها باید دو کار مهم انجام داد:
یک‌ـ دسته­بندی:در این مرحله، تمام ریز موضوع‌های با یک عنوان عام، در یک دسته قرار می­گیرند. سپس، هر چند دسته از آنها هم، تحت عنوان یک دستۀ عام­تری قرار می­گیرند و بدین ترتیب، طرح فصل­ها و ریز فصل­ها ریخته می­شوند.
دوـ مرتب سازی:در این مرحله، مشخص می­کنیم که کدام ریز موضوع یا کدام دسته از ریز موضوع‌ها، به لحاظ تاریخی یا منطقی بر دیگری تقدم دارند. آنگاه با رعایت این تقدم و تأخر، به مرتب‌سازی می­پردازیم. در این حال، هر چند که در کلیت طرح تحقیق، تغییری ایجاد نمی­شود، اما در برخی از اجزای طرح و بعضی از ریز موضوع‌ها، تغییراتی رخ می‌دهد.
10. تعریف اصطلاح‌ها
چنانچه در طرح، واژگان و مصطلح‌هایی به کار رفته باشد که معانی گوناگونی داشته باشند یا محقق از آنها، معانی ویژه‌ای را قصد کرده باشد، تعریف آنها ضروری است. هدف از این تعریف‌ها هم، روشن ساختن مقصود محقق در طرح تحقیق است. محقق باید از جعل اصطلاح بپرهیزد و مصطلح‌ها را در همان معانی معهود و آشنا به کار ببرد؛ مگر اینکه مفهومی را که محقق اراده کرده، با معانی معهود و آشنا مطابقت نداشته باشد که در این صورت، تصریح و توضیح آن ضروری است.
11. تعیین روش تحقیق
اجرای تحقیق، در دو مرحلۀ «تتبع» و «تدبّر» انجام می­گیرد و برای هر مرحله هم باید روش خاص آن را پیش­بینی کرد. در مرحلۀ تتبع باید مشخص شود که آیا تحقیق، به روش اسنادی «کتاب‌خانه‌ای» انجام می­گیرد یا «میدانی» و یا هر دو. سپس، در مورد جزئیات هر یک نیز باید توضیح داد. در صورت کتابخانه‌ای بودن روش تحقیق، باید روشن شود که اطلاعات لازم چگونه گردآوری می‌شود در یک مرحله یا فصل به فصل؟ با چه شیوه­ای یادداشت برداری می­شود؟ چه فیش­هایی و با چه ویژگی‌هایی مورد استفاده قرار می‌گیرند؟ کتابخانه‌های مورد مراجعه کدامند؟ و...
در مرحلۀ تدبّر نیز باید در مورد روش به طور کامل توضیح داده شود و دستاوردهای تحقیق، از یک روش منطقی پیروی کند.
12. زمان‌بندی
در زمان‌بندی تحقیق، باید دقیقاً مشخص شود که هر مرحله از تحقیق (اعم از اجرا یا نگارش) و نیز کل تحقیق، طی چه مدتی به انجام می­رسد. زمان‌بندی تحقیق اهمیت بسیاری دارد و فواید آن عبارت‌اند از:
الف) از نظر روانی سبب می­شود محقق، مراحل تحقیق را در مدت معین شده، انجام دهد؛
ب) با زمان‌بندی تحقیق، میزان پیشرفت کار مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. مطابق زمان پیش‌بینی شده، درمی‌یابیم که به چه میزان کار تحقیق پیش رفته و با چه شتابی می­توان آن را به موقع پایان داد. همچنین، می‌توان پیش‌بینی کرد که برای مرحله گردآوری، تدبّر و اندیشه ورزی و نگارش هر یک از فصول، باید چه زمانی را در نظر گرفت.
13. پر کردن فرم طرح تحقیق
اطلاعات به دست آمده بهتر است، ابتدا در فرم پیش نویس نوشته شود و به رؤیت استادان راهنما و مشاور برسد و با انجام اصلاح‌ها و تأیید نهایی اساتید، به فرم اصلی منتقل شود. به طور معمول، در مراکز حوزوی و دانشگاهی بدین منظور فرمی لحاظ شده است.
14. تأیید استادان راهنما و مشاور
پس از تکمیل فرم اصلی، باید این فرم به تأیید و امضای استاد راهنما و مشاور برسد.
15. تصویب کمیتۀ تحصیلات تکمیلی
در آیین نامه­های دوره تحصیلات تکمیلی، این طرح باید به تأیید و امضای کمیتۀ تحصیلات تکمیلی برسد. به طور معمول، این کمیته در سطح گروه آموزشی یا در سطح دانشکده و حتی در سطح دانشگاه، شورایی به نام شورای تحصیلات تکمیلی پیش‌بینی شده است.
دوم) مراحل اختصاصی تحقیق
تحقیق به اعتباری، یا متن پژوهی است و یا مسئله پژوهی که هر کدام از آنها هم مراحل خاص خود را دارد.
الف) مراحل متن‌پژوهی
1. انتخاب متن؛ 2. معرفی متن؛ 3. تعیین ریز موضوع‌ها؛ 4.تحدید ریز موضوع‌ها؛ 5. گردآوری متن (در صورتی که متن پراکنده باشد)؛ 6. تنظیم متن (در صورت تنظیم نبودن)؛ 7.اندیشه ورزی بر متن؛ 8. نگارش.
ب) مراحل مسئله‌پژوهی
1. انتخاب مسئله؛ 2. بیان مسئله؛ 3. تعیین ریز مسائل؛ 4. تحدید ریز مسائل؛ 5. بیان نظریه؛ 6. بیان فرضیه؛ 7. گردآوری مطالب؛ 8. تحلیل و استنتاج؛ 9. نگارش.
 


[1]. گاهی می­تواند دو یا چند مسئلة مرتبط در پایان نامه های سطح3 یا 4 مورد بررسی قرار گیرد.
[2]. از آنجایی که در پایان‌نامه­های حوزوی به چهارچوب نظری توجهی نمی­شود، در کنار فرضیه آمده، وگرنه می‌تواند در پژوهش‌های علمی جایگاه جداگانه‌ای داشته باشد. البته بعضی از پایان نامه‌ها به چارچوب نظری نیازی ندارند. اما در تحقیقات بنیادی و نظری یا برای تبیین و توضیح و تکمیل یک نظریه، از ارایه چارچوب تئوریک و هدایت تحقیق در مورد آن ناگزیریم.
[3]. از آنجا که انتخاب موضوع و مشاوره با اساتید راهنما و مشاور در ابتدای کار، بسیاری از مشکل‌های ضمن تحقیق را بر طرف می سازد، بهتر است پژوهشگران پس از انتخاب اولیه موضوع با اساتید مشورت و به توافق دست یابند تا بعدها در انجام تحقیق، دچار دوگانگی در برداشت مفاهیم و محتوا نشوند و از همان آغاز کار در هدایت موضوع‌ها به سوی مسئله محوری و تعیین حدود و دامنةکار با اساتید به تفاهم لازم نایل آیند. بعضی از صاحب‌نظران، حتی انتخاب استاد را بر انتخاب موضوع مقدم می‌دانند، نه اینکه استاد برای محقق انتخاب موضوع کند، بلکه با تعامل و هم‌فکری به مسئله مشترک دست یابند.

نوشته های مرتبط