شناخت اجزای تشكیلدهنده یك كتاب از این نظر اهمیت دارد كه هر جزء كتاب اطلاعات خاصی را در اختیار خواننده میگذارد كه در جای خود، بهرهگیری از كتاب را ممكن یا دست كم آسان میسازد. مثلاً پیشگفتار و دیباچه كتاب، راهنمای خوبی است برای آنكه حدود و ثغور موضوعِ مورد بحث در كتاب را بدانیم یا صفحه عنوانِ كتاب، اطلاعات كتابشناختی را در اختیار ما میگذارد. به طور كلی، صورت ظاهر هر كتاب شامل اجزای زیر است:
1. جلد كتاب:یعنی پوششی كه اوراق كتاب را در درون خود و متصل به یكدیگر نگاه میدارد و معمولاً سه قسمت است:
الف) روی جلد: مشخصات اصلی كتاب یعنی نام كتاب، نام مؤلف و برخی اطلاعات دیگر را دارد.
ب) پشت جلد: كنار آخرین ورق قرار میگیرد.
ج) عطف: قسمتی از جلد كه میان روی جلد و پشت جلد و كنار لبههای چسبیده یا دوخته اوراقِ كتاب است.
در كتابهایی كه قطر آنها كافی باشد، نام كتاب یا مشخصات دیگر روی عطف نیز چاپ میشود تا هنگام جستوجوی كتاب در قفسهها، جوینده آن را آسانتر پیدا میكند. در كتابهای امروزین، اندازه سطح روی جلد و اوراق كتاب را قطع میگویند. در كتابخانههای امروز طول روی سطح را به عنوان قطع كتاب ذكر میكنند. در گذشته اصطلاحی چون: جیبی، رقعی، وزیری، بزرگ، سلطانی، رحلی و... مرسوم بود. آگاهی از اندازه كتابها هم خالی از لطف نیست.
انواع قطعها عبارتند از:
1. قطع وزیری: 16×24 سانتیمتر (مناسب برای كتابهای درسی، علمی و دانشگاهی)؛
2. رقعی: 14×22 سانتیمتر؛
3. رحلی: دارای سه اندازه بزرگ، كوچك و متوسط 24×37، 21×32، 19×26 سانتیمتر (مناسب برای دایرةالمعارفها، قرآنها)؛
4. قطع جیبی: 12×16 سانتیمتر؛
5. قطع خشتی: شكل مربع یا خشت در اندازه كوچك و بزرگ؛
6. قطع بیاضی: در اندازههای متفاوت (دوخت اوراق كتاب از عرض آن صورت میگیرد)؛
7. قطع سلطانی: 30×50 سانتیمتر از بزرگترین قطعهای كتاب است و رواج چندانی ندارد.
2. صفحه شناسنامه:به پشت صفحۀ عنوان، معمولاً مشخصات كامل كتاب و اطلاعاتِ كتابشناختی را به خواننده میدهد و شامل نام و نام خانوادگی نویسنده یا نویسندگان و كسان دیگری است كه در فراهم آوردن مطالب یا ترجمه یا ویرایش كتاب شركت داشتهاند. پس از آن، عنوان اصلی و عنوانهای فرعی كتاب، محل نشر (نام شهر)، نام شخص یا مؤسسه ناشر و تاریخ نشر در صفحه شناسنامه میآید.
یك كتاب ممكن است ترجمه، تلخیص، اقتباس از اثری دیگر یا مجموعه مقاله یا سخنرانیهای یك كنفرانس باشد. در همه این موارد، نام مترجم، خلاصهكننده، اقتباسكننده، گردآورنده سخنرانیها و گزارشها و نیز اطلاعاتی درباره تاریخ و محل و مسئولان برپاكننده آن سمینار یا كنفرانسها و نیز در مورد مؤسسه، سازمانها، نام و محل مؤسسه و سازمان باید در صفحه عنوان ذكر شود. اگر در پدید آوردن كتاب، یك نقاش یا عكاس هم نقش داشته باشد، نام او هم میآید یا اگر مصحح دارد، نام آن فرد هم میآید. ممكن است عناوین فرعی یا چند ناشر یا ویراستار و بازچاپ و مانند اینها هم بیاید. در تدوین كتابنامه مقاله یا رساله از همین صفحه عنوان استفاده میكنند.
3. پیشگفتار:بخشی از صفحات آغازین كتاب است كه نویسنده در آن، هدف خود را از تألیف كتاب بیان میكند و مطالبی را كه ممكن است برای شناخت كتابش لازم باشد، با خواننده در میان میگذارد و از كسانی كه به او كمك كردهاند، تشكر میكند. در واقع، پیشگفتار، گفتوگوی مؤلف با خواننده است تا پیش از رسیدن به مطالب اصلی كتاب این دو با هم آشنایی مختصری یافته باشند. برخی از مؤلفان این قسمت را با نامهای دیگر همچون «سخنی با شما»، «یادداشت مؤلف»، «درباره این كتاب» و نظایر آن میآورند. جای پیشگفتار قبل از فهرست است.
4. فهرست مندرجات:این فهرست، راهنمای بخشهاست و ترتیب آن تابع ترتیب و توالیبخشیها یا فصلها یا گفتارها یا بابهای كتاب است و نشان میدهد هر مبحث در كدام صفحه قرار دارد و كدام بخش، پیش یا پس از بخش دیگر است.
5. دیباچه یا مقدمه:جای آن پس از فهرست مطالب قرار دارد و در واقع، خلاصهای از مطالب مورد بحث است. در آن نویسنده درباره موضوع كتاب، حدود و ثغور و گستره مباحث و روش تنظیم آنها سخن میگوید و درباره مفاد و مطالب كتاب، اطلاعات مقدماتی را به خواننده میدهد. گاه مقدمه یك كتاب را كسی جز مؤلف مینویسد. غالباً مقدمهنویس در موضوع كتاب، صاحبنظر و گاه برتر و آگاهتر از مؤلف است كه در این صورت، نام او را نیز در صفحه عنوان كتاب میآورند.
6. متن (بدنه كتاب):قسمت اصلی محتوا و تفصیل موضوع و مباحث كتاب است كه پس از پیشگفتار و فهرست مندرجات و مقدمه قرار میگیرد. در متن، از هر یك از مطالبی كه در فهرست مندرجات آمده، به همان ترتیب در بخش یا گفتار یا فصلی جداگانه بحث میشود. مؤلف میكوشد كه هر یك از آن مباحث را در جای خود تفهیم كند و ربط آن را با مباحث دیگر روشن سازد.
7. نمایه:در اصطلاح كتابداران، سیاهه الفبایی نامها، واژهها و موضوعاتی است كه در كتاب میآید و در آن، پس از هر نام یا واژه، شماره صفحات متن كه نام آن واژه آمده است، ثبت میشود. خواننده كتاب با كمك نمایهها میتواند هر مطلب جزئی مندرج در كتاب را پیدا كند. نمایههایی را كه سیاهه نام اشخاص، اماكن، كتابها و رسالههاست، نمایه اعلام میگویند. اما نمایه موضوعی، سیاهه الفبایی موضوعاتی است كه در كتاب درباره آنها سخن گفته شده است. نمایه اعلام، اشخاص و اماكن را میتوان با هم یا به صورت جداگانه تنظیم كرد.
8. پیافزودها، پیوست یا ضمایم:یكی دیگر از بخشهای پایانی كتاب است. پیافزود یعنی پانویس یا مطلبی كه در پایان مطلب اصلی افزوده میشود. در اصطلاح كتابداران، پیافزود به ضمایمی گفته میشود كه مكمل مطالب اصلی كتاب نیست، اما اطلاعات و معلومات جنبی سودمندی به خواننده میدهد، مثل: جدولها و نمودارها.
9. افزودهها یا تعلیقات:مكمل مطالب اصلی كتاب و توضیح برخی از مطالب متن است. مؤلف ضمن گفتوگو از مطلبی، اگر احساس كند توضیحاش كافی نیست و نكته مبهمی باقی میماند، به خواننده یادآوری میكند توضیح بیشتر در افزودهها خواهد آمد. دلیل اینكه این توضیحات در متن نمیآید، این است كه بسیاری از خوانندگان بدون افزوده، مطلب را درك میكنند، اما در مورد آثار ادبی و كلاسیك برای حفظ اصالت متن به صورت كهن بدون حذف و اضافه، توضیحات باید جداگانه بیاید.
10. كتابنامه:سیاهه منابع و مآخذی است كه مؤلف برای تألیف و تدوین متن، نوشتن پیافزودها و افزودهها به كار برده است. این بخش از كتاب برای خواننده این فایده را دارد كه در زمینه موضوع كتاب، او را با آثار دیگری آشنا میكند. همچنین میزان اعتبار علمی اثر را نشان میدهد. افزون بر آن، با نگاهی به تاریخ نشر آن منابع و مآخذ میتوان دریافت كه محتوای كتاب تا چه اندازه تازه، مستند و جدید است.
البته همه كتابها تمام این اجزا را ندارند و این به نوع كتاب و تسلط نویسنده در كار خود یا میزان احساس مسئولیت نویسنده برای تفهیم مطالب و كاردانی و احساس مسئولیت ناشر مربوط است. گاه ممكن است یك اثر مهم با ادبیات كلاسیك به بازار بیاید، ولی هیچ توضیح و فهرست راهنمایی نداشته باشد. گاه هم علاوه بر اجزای پیشگفته، شرح حال كوتاهی از مؤلف یا مترجم با كتاب همراه است و از آثار دیگر او نیز سخن به میان میآید یا در پشت جلد یا كناره لفاف كتاب، چكیدهای از مطالب كتاب یا اظهار نظرهای صاحبنظران درباره آن به چاپ میرسد. (انوار، 1384، ص12 ـ 7)
آشنایی با دانستنیهای دیگر نیز مفید است كه مهمترین آنها عبارتند از:
1. شیرازه:به بخیهها یا كوكهایی گفته میشود كه با نخ ابریشمین بر اوراق كتاب میزنند. شیرازه یا دوخت اوراق كتاب به یكدیگر؛
2. عطف:پل ارتباطی در برگ جلد كتاب و پوشش شیرازه است. معمولاً مشخصات كلی كتابها بر عطف آن نیز درج میشود تا یافتن آنها در قفسه كتابخانه آسان باشد.
3. جلد:پوشش اوراق كتاب و نخستین معرّف آن است؛
4. نسخه:به هر رونوشت از هر كتابی، نسخه میگویند و واحد شمارش است. انواع نسخهها عبارتند از: نسخه خطی، نسخه عكسی، نسخه اصل و نسخه بدل؛
5. تیراژ (شمارگان):به تعداد منتشر شده از یك كتاب، مجله و روزنامه در یك نوبت چاپ، تیراژ یا شمارگان میگویند؛
6. صفحه عنوان:پس از جلد كتاب، مشخصات كلی كتاب درج میشود.
7. صفحه شناسنامه كتاب:معمولاً مشخصات دقیق و فنی كتاب بر پشت صفحه عنوان، در گوشه پایین سمت راست صفحه ثبت میگردد؛
8. صفحهآرایی:چگونگی تنظیم صفحات كتاب از نظر سرصفحه، شمارهگذاری صفحات، انتخاب تیترها، فاصله سطرها، تنظیم حاشیه و طرح خاص صفحههاست؛
9. صحافی:شیرازهبندی، برش ورقها و جلد كردن كتاب است. (انوار، 1384، ص14 ـ 12)