بررسی آثار چوبی وقفی در شهرستان اقلید

شناسه مقاله : 16433

تعداد بازدید : 1188

  • : تنظیم زهرا عیدی پور

عنوان مقاله :بررسی آثار چوبی وقفی در شهرستان اقلید

تنظیم زهرا عیدی پور (دانشجوی کارشناسی ارشد باستان شناسی دانشگاه تهران )
Email:eidipoorzahra@yahoo.com
مقدمه
حمایت  و تاکید مذهب اسلام بر سنت  وقف در قران کریم و احادیث در طول دوران اسلامی باعث شکل گیری جریانی شد که درآن  مجتمع های عظیم , بناهای گوناگونی و آثار منقول  در نقاط مختلف جهان اسلام از جمله ترکیه و ایران و ... به عنوان آثار وقفی به وجود آید تعداد زیادی از این بناها بسیار عظیم و دارای قسمت هایی همچون بیمارستان ,مساجد ,استراحت گاهها و ... بوده است .از نمونه های این گونه بناها  در ایران  می توان به بنای ربع رشیدی اشاره کرد  . هر اثر وقفی شامل وقف نامه ای می شد که نام واقف و شرایط وقف و نحوه مصرف سرمایه ها و بناها و ... را مشخص می کرد .تعدادی  از آثار وقفی منقول و غیر منقول شناسایی و بسیاری دیگر همچنان ناشناخته باقی مانده اند که در صورت مطالعه آنها از جمله وقف نامه ها می توان به اطلاعات دقیق و مهم باستان شناسی و تاریخی دست یافت. در این پژوهش سعی شده است که به بررسی 4 اثر چوبی وقفی در شهرستان اقلید در شمال استان فارس بپردازیم .این آثار جزو اشیاء منقول وقفی محسوب می شوند که تا  کنون مطالعه دقیق باستان شناسی بر روی آثار انجام نشده  است. که با بررسی این آثار نتایج مفیدی حاصل شد که در ادامه مباحث به آن خواهیم پرداخت.
(کلمات کلیدی :اقلید ,آثار وقفی ,تیموری ,صفوی ,هنر ,بررسی باستان شناسی )

روش تحقیق
در پژوهش حاضر برای بدست آوردن آوردن اطلاعات اصلی از بررسی میدانی استفاده شد به این صوورت که  آثار مورد مطالعه از نزدیک و عکس برداری و طرح کتیبه ها و تزیینات آنها به صورت مستقیم از آثار برداشت شد .بعد از خوانده شدن کتیبه ها و تاریخ هر یک از آثار به کمک منابع کتابخانه ای به بررسی ,تاریخ های دکر شده ,نام افراد خاص و .. پرداخته شد.
وقف
(ایستادن ، درنگ کردن . 2 - (مص م .) تخصیص دادن ملک یا مالی برای مصرف کردن در اموری که وقف کننده تعیین کرده است . 3 - درنگ کردن در بین کلام و دوباره شروع کردن آن)فرهنگ معین دیجیتال
شيخ طوسي در كتاب المبسوط وقف را چنين تعريف كرده است:
«فالوقف تحبيس الاصل و تسبيل المنفعه»
«وقف نگهداشتن اصل ملك و جاري ساختن منفعت است " http://www.aqrazavi.org/index.php?module=pagesetter&func=viewpub&tid=21&pid=229)
اگر بخواهیم واژه «وقف» را به فارسی برگردانیم، «ایستادن» و «پایندگی» خواهد بود. در اصطلاح فقهی، وقف، عبارت است از: «نگهداشت عین مِلک و مصرف کردن منافع آن در راه خدا» و نیز در اصطلاح قانون مدنی، وقف را«حبس عین مِلک (شی ء، زمین، ساختمان و...) و جاری کردن منفعت آن بر حسب نیّت واقف (وقف کننده)» تعریف کرده اند. در فرهنگ ها و اصطلاحْ نامه های فارسی نیز معانی ای همسان این موارد، نگاشته شده است که به طور خلاصه بیان می دارند که: «وقف، نگه داشتن سرمایه، خانه، وسیله، مغازه، باغ، ساختمان یا زمین و... است برای همیشه، بدون واگذاری اختیار فروش و جابجایی و از بین بردن آن، که حق بهره برداری یا سود و منفعت آن بر حسب نظر واقف (صاحب ملک) به همه یا عده خاصی از مردم، تعلّق خواهد گرفت»."بخش اعظم اوقاف در جهت بهره وری مسجد ها ,مدرسه ها و خانقاه ها بوده و درآمد آن به عالمان و اطعام بینوایان در جشن های مذهبی و برگزاری مجالس دینی و روضه خوانی و غیره اختصاص داشت."(Lambton,2002,,1916
وقف در قرآن و سیره معصومان(ع)
در قرآن، آیه ای که بر وقف و احکام آن صراحت داشته باشد، وجود ندارد. ولی دانشمندان اسلامی از کلیت برخی مفاهیم اخلاقی که در قرآن ذکر شده است، چنین دریافته اند که وقف، مورد تأیید قرآن کریم است ؛ چرا که اعمال خیر و صالح، همواره در آیات قرآن ستوده شده اند و به طور کلّی، هر آیه ای که بر انجام دادن کارهای نیکو یا تشویق به آنها دلالت داشته باشد، بر وقف نیز دلالت می کند که از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره نمود:
1 . سوره کهف، آیه 46: «کارهای شایسته ماندنی نزد پروردگارت، از نظر پاداش، بهتر و امید به آن بیشتر است».
2 . سوره مزمّل، آیه 20: «هر عمل نیک که برای آخرت خود پیش فرستید، پاداش آن را نزد خداوند می یابید و آن اجر و ثواب آخرت، بس بهتر و بزرگ تر و بیشتر است».
3 . سوره بقره، آیه 177: «نیکوکاری بدان نیست که روی خود را به جانب مشرق و مغرب کنید ؛ چرا که این بی اثر است ؛ لکن نیکوکار، کسی است که به خدا و روز قیامت و فرشتگان و کتاب آسمانی و پیامبران، ایمان آوَرَد و اموال خود را در راه دوستی خدا، به خویشان و یتیمان و در راه ماندگان و مستمندان بدهد».
در سخنان پیامبر و اهل بیت(ع)، درباره تشویق به وقف، جملات فراوانی به چشم می خورد. این بزرگواران ـ که خود بهترین معلّمان بشر بوده اند ـ در موارد زیادی به این عمل نیکو دست زده اند. از آن جمله، در «قُبا» (نزدیک مدینه) نخلستانی بود به نام «بُوَیره» که از اموال شخصی پیامبر(ص) محسوب می شد و ایشان، آن را وقف بر فقیران و بینوایان نموده بود. و نیز نقل شده است که پیامبر(ص) زمینی را وقف مخارج افرادِ در راهْ مانده (ابن السبیل) نمود. امیرالمؤمنین(ع) نیز در محلّی به نام «یَنْبُع»، صد چشمه حفر کرد و آنها را وقف حاجیان خانه خدا نمود و نیز مزرعه ای داشت که وقف نیازمندان و در راه ماندگان کرد. و نیز امام صادق(ع) اموالی را برای برپایی مجالس عزاداری بعد از رحلت خودشان وقف کردند و نیز ائمه دیگر که زمین ها یا باغ هایی را برای فقرا و نیازمندان وقف می نمودند.
وقف در ایران
یکی از روش های پسندیده که نیاکان ما از دوردستِ روزگار (پیش از اسلام) فراپیش داشته اند، وقف کردن خانه یا زمین و یا نهر و قنات و... بوده است که به خواست قلبی خود و یا به درخواست دیگران، آن را در راه خدا و برای مردم، از فروختن و جابه جایی برای همیشه باز می داشتند و سود و بهره آن را برای گشایش کار درماندگان و گرفتاران، اختصاص می دادند و با این کار شایسته و خداپسندانه، بسیاری از گرفتاری ها از بین می رفت، دل های زیادی شاد و خرّم می گشت، بی پناهان بسیاری سامان می یافتند و گرسنگان و تشنگان فراوانی از خطر مرگ نجات پیدا می کردند.
بررسی هنری و باستان شناسی آثار  
تاریخ منبت
  از آنجا که آثار مورد بررسی چوبی است به اختصار درباره تاریخچه منبت و آثار چوبی می پردازیم .قدیمیترین اثر منبت موجود که تاریخ نیمه ی اول قرن سوم هجری قمری را دارد یک لنگه در چوبی متعلق به مسجد جامع عتیق شیراز است (دیماند ,1336,ص 86-89) که در دوره ی عمر و بن لیث صفاری ساخته شده و دارای زیر سازی از چوب تبریزی می باشد و روی آن با خلال هایی از چوب گردو و نقوش چند ضلعی بسیار زیبایی زینت شده (-) و بعد از آن باید یک سر در منبت کاری شده از چوب کاج را مورد اشاره قرار داد که ساخت قرن چهارم هجری قمری است و روی آن با ظرافت کامل خطوط کوفی با قطری حدود سه سانتی متر کنده کاری شده است .
کهن‌ترین اثرهاى منبت فارس
از آنجا که چوب به دلیل عدم مقاومت در برابر زمان، زود پوسیده مى‌شود، درتمام ایران اثرى کهن‌تر از سده چهارم وجود ندارد و این آثار در مساجد، حسینیه‌ها و بقاع متبرکه باقى مانده است. کهن‌ترین آثار موجود در فارس عبارتند از: صندوق منبت بقعه متبرکه سید میرمحمد (ع) در شیراز که از سده هفتم هـ.ق به جاى مانده است و از نادرترین آثار هنرى فارس است که در جریان هجوم‌ها و جنگ‌ها، سالم مانده، منبر مسجد جامع سوریان از شهرستان بوانات که از سال ۷۷۱ هـ.ق باقى است و در موزه ملى ایران نگه‌دارى مى‌شود، منبر مسجد جامع اقلید با کتیبه چوبى سردر آن به تاریخ ربیع‌الاول ۸۴۹ هـ.ق و در منبت با تاریخ ۱۰۰۸ هـ.ق و دو ضریح امامزاده حمزه روستاى بزم شهرستان بوانات که از دوره شاه عباس اول یعنى حدود ۱۰۰۷ هـ.ق بر جاى مانده است.
بررسی آثار
در این بخش به بررسی 4 اثر چوبی از دوران صفوی در منطقه اقلید می پردازیم .در ابتدا این 4 اثر را در دو گروه کلی کتیبه های موجود در مسجد جامع شامل کتیبه سر در و منبر )و گروه دوم کتیبه های موجود رد امامزاده عبدالرحمن(کتیبه محجر ,لوح قبر چوبی و در ) طبقه بندی کرده و در ادامه به بررسی هر یک خواهیم پرداخت .



1-1 کتیبه  در ورودی مسجد جامع


1-2 کتیبه حک شده بر منبر مسجد جامع

2. -کتیبه موجود در بارگاه امامزاده عبدالرحمان
 1-2 کتیبه محجر چوبی



2-2  کتیبه حک شده بر روی در امامزاده

تاریخچه
در فارسنامه ابن بلخی چنینی بیان شده است :اقلید شهری کوچک است  و حصاری دارد و جامع و منبر دارد .و هوای آن در سردسیر معتدل است و آب آن خوش و روان و میوه باشد از هر نوع و عله بوم است و آبادان است.(ابن بلخی 1374 ,,124ص)
(,استخری آن را اقلید می خواند که به فارسی کلید خوانند . در حدود العالم این نام به صورت کلید و کلیند آمده است .ابن حوقل آن راجزو ابرقو میداند .(همان ,1374 ,ص 136 )
در نزهه القلوب آمده است اقلید شهری کوچک است و حصاری دارد و هوایش معتدل و آب روان دارد (نزهه القلوب ,ص 122 ) در معجم البلدان بیان شده که اقلید شهری است در فارس از کوره استخر که دارای ولایت و مزارعی است.
"مسجد را با گل و خشت ساخته اند به همین دلیل هر چند و قت یکبار ویرانیبدان راه میابدوظاهرا اهمیت معماری ندارد .
مادام ژان دیولافوا که همراه شوهرش مارسل دیولافوا باستان شناس فرانسوی در سال 1881 میلادی به ایران مسافرت کرده است ، در سفرنامه خود می نویسد :
" به اقلید رفتیم تا مسجدی را که تعریف آن را شنیده بودیم ببینیم. خرابه های یک کاخ کوچک صفوی را هم دیدیم . هوای اقلید صاف ، آب آن  
گوارا و چشمه های فراوان دارد . (تدین ,1382 ,ص 32 ))
آثار موجود در مسجد جامع اقلید:
1-کتیبه چوبی سر در امامزاده
این کتیبه که در سر در ورودی بکار رفته است دارای  ابعادی  به درازای    115  وپهنای    72 سانتی مترمیباشد.
کل کتیبه به سه قسمت مجزا تقسیم میشود به این نحو که  در قسمت اول ایه   19 ازسوره مبارکه توبه در ادامه یک حدیث نبوی حک شده است.
قسمت دوم تنها حاوی منبت کاری و نقوش میباشد
قسمت سوم در بخش مرکزی کتیبه  به نگارش درامده است  وحاوی نگاشته هائی مشتمل بر تاریخ ساخت مسجد وبانی آن میباشد
مطالب بالابدین صورت ارائه می گردد.

 
 
انما یعمر مساجدالله من امن بالله و الیوم الاخرواقام الصلوه و اتی الزکوه و لم یخش الا الله فعسی اولئک ان یکونو ا من المهتدین.
 
قال النبی صلی الله علیه و اله وسلم: اذالمات ابن ادم انقطع عمله الامن ثلثا الصدقه الجاریه او علم ینفع به اوولد صالح یدع الله صدق الله و صدق رسول الله.

پیامبر خدا که رحمت بر او و خاندانش بادفرمود: هنگامی که فرزند آدم بمیرد اعمال او قطع می گردد مگر سه چیز :صدقه جاریه ,یا علمی که به او نفع رساند ,یا فرزند صالحی که به خدا خواند "دعوت کند "
.
قد استحدث  هذه العماره المبارکه المسجد جامع اقلیدالعبدالحقیراضعف عبادالله الملک الجلیل عبدالعزیز بن محمدبن عقیل اصلح الله شانه و رحمن ابائه و غفر ذنوبه  تحریرامتنصف ؟ فی ربیع الاول سنه تسع و اربعین و ثمانمائه .
"این عمارت مبارک مسجد جامع اقلید توسط محمد بن عقیل ضعیف ترین بندگان خداوند بزرگ که خداوند  مقامش را نیک و پدرانش را آمرزیده و گناهانش را ببخشاید سااحته شده است  .نوشته شده در تاریخ ربیع الاول سال 849 "

نمونه های چندی از وجود چنین سر در هایی وجود دارد که برای مثال می توان به سردر بقعه لاهیجان ,سر در امامزاده سلطان زین العابدین ساری و نمونه هایی در یزد را مشاهده کرد .در نمونه ی های ذکر شده تزیینات گیاهی بیشتری به کار رفته است و در نمونه مسحد جامع اقلید بیشتر چارچوب کار با کتیبه ها  پر شده است .در قسمت لوحه میانی اشکال هندسی ایجاد شده با منبت پر شده است که بیشتر عناصر گیاهی به نظر میآیند.
نکته جالبی که در مقایسه با آثار چوبی شمال کشور به نظر می رسد در این است که این لوح سر در, قرابت شکلی بسیار نزدیکی با لوح سر در امامزاده سلطان زین العابدین ساری بدارد که متعلق به دوره تیموری است .با توجه به اینکه این لوح چوبی نیز در دوره تیمو ری ساخته شده وبا توجه به اینکه بیان شد که در هر دوره سبک های خاص خود دارد میتوان این نتیجه را گرفت که همان سبک در اینجا نیز به کار رفته است. (ماهفروزی,1382)
2- منبر چوبی موجود در مسجد جامع اقلیددر مسجد جامع منبری بسیار نفیس از جنس چوب گردو وجود دارد که به بحو بسیار زیبا منبت کاری شده است  قسمت ورودی نیز مزین به کتیبه ای د رچهار طرف میباش
تاریخ ساخت ان محرم سال  1008ه.   ق میباشد و بلندی ان  تقریبا  2متر و35 سانتی متر  ا ستو دارای 8 پله می باشد.

 
شرح کتیبه
بر کناره های منبر دعای ناد علی به نقش درامده است متن کتیبه ها بدین شرح است:
1-(و اذ یرفع ابراهیم القواعد من البیت واسماعیل ربنا تقبل منا انک انت السمیع العلیم )
2-اللهم صل علی محمد وال محمد و سلم صاحب التاج والمعراج والمنبر والمحراب و ال محمد سیما الوصی والبتول والسبطین والسجاد والباقر والصادق والرضاوالتقی والنقی والعسکری والمهدی صاحب الزمان  صلوه الله وسلامه علیه وعلیهم اجمعین.
3-فقد وقف هذه المنبرالشریف الاستاد المکرم ابراهیم الملقب به باغبان فی انام(امام )السلطان الاعز العجل ابالمظفرشاه عباس (بها درخان ).
4- وذلک فی شهر محرم الحرام سنه ثمان والف (1008)من الهجره النبویه علیهالسلام والتحیه.
5- (اللهم اغفر لنا ابیطاهر العقیلی الاقلیدی)
در قسمت جلو هر یک از پله های این منبر 3 قاب منبت کاری شده وجود دارد که جمعا 21 قاب است و همگی در یک کادر چوبی قرار گرفته اند  .طرح های زیبای این قاب ها شامل نقوش هندسی و گیاهی است.در هر ردیف سه قاب منبت کاری شده ایجاد شده و با کادر های چوبی از یکدیگر جدا شده اند.در برخی از نقوش ایجاد شده از رنگ های قرمز و قهوهای و رنگ های تیره تر استفاده شده است .در مورد استفاده از رنگ در آثار چوبی علاوه بر جنبه زیبایی برای محافظت در مقابل رطوبت و عدم آسیب حشرات چوب خوار استفاده می شده است .این رنگ ها اغلب از گیاهان و گاه از حشرات تولید می شده از جمله از برگ درخت گردو وعناب و...برای تولید رنگ استفاده می کرده اند .

نمونه منبت کاری های منبر چوبی
در مورد استفاده از عنوان (بهادرخان )در کتیبه منبر باید به این نکته اشاره کرد که در مورد تاریخ جلوس شاه عباس بین برخی از نویسندگان اختلاف نظر وجود دارد اما بسیاری از آنها بر این اتفاق نظر دارند که تاریخ جلوس شاه عباس در نیمه دوم ذیقعده سال 996 ه.ق می دانند شاعران آن زمان نیز تاریخ جلوس او را در کلمات گوناگونی(ماده تاریخ) یافته اند و به رشته نظم کشیده اند .از آن جمله یکی کلمه ”ظل الله ” است و دیگری( عباس بهادر خان) را تاریخ جلوس او یافته است. (فلسفی ,1353ص
135

3-محجر چوبی امامزاده عبد الرحمن

این محجر به شکل مستطیل است که ارتفاع آن “  یک متر وچهل سانتی متر طول ان دو متر وشصت و هفت سانتی متروعرض ان نود وشش سانتی متر میباشد  همانگونه که در ادامه ارائه خواهد شد ابتدا ایه تطهیر وسپس حدیث سفینه امده است پس از ان صلوات چهارده  معصوم   نگاشته شده است و در ضلع سنت راست وقف نامه ودر قسمت پائین محجر نام نجار ومنبت کار و خطاط امده هست .
بسم الله الرحمن الرحیم قال الله تبارک وتعالی وتقدس انما یریدالله لیذ هب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا.
وقال النبی (ص)مثل اهل بیتی کمثل سفینه نوح فمن+6 رکب فیها نجی ومن تخلف عنها غرق وصدق رسوت الله الحمد لله الذی جعل مشاهد الائمه النجباءقبله للعارفین وصیر مراقد اولیائه کعبه (حبه)للطائفین واوجب محبتهم علی الخلائق اجمعین و الصلوه والسلام علی خیر خلقه محمد واله اجمعین
اللهم صل علی محمد المصطفی وعلی المرتضی وفاطمه البتول والسبطین والحسن والحسینوصل علی زین العباد وعلی محمد الباقر وجعفر الصادق وموسی الکاظم وعلی الرضا ومحمد التقی والزکی الحسن العسکری وصل علی الحجه القائم محمد المهدی صاحب الزمان صلوات الله وسلامه علیهم اجمعین .
 
وقف نمود بر مزار منور معطر امام زاده واجب التعظیم امیر عبد الرحمن علیه السلام عفیفه الصالحه بلقیس بنت محترم معزز خواجه شاه حیدر فی طرف شهر ربیع الاول سنه اربع و تسعین وتسعمائه .
 

بس بودم در دو جهان این شرف  دست من و دامن شاه نجف (ع) عمل استاد شیخ محمود نجار اقلیدی
الللهم اغفر لکاتبه قاسم ابن ابراهیم عبدالسلام الشریف الخطیب اقلیدی    
                                                                             4-درب چوبی امازاده عبد الرحمن "
 

اللهم صل علی محمد المصطفی و صل علی الامام علی المرتضی و صل علی الامام حسن مجتبی و صل علی لامام حسین شهید کربلا و صل علی الامام علی   زین العابدین و صل علی الامام الباقر و صل علی الامام جعفر الصادق و صل علی الامام موسی الکاظم و صل علی الامام علی ابن موسی الرضا و صل علی الامام محمدتقی و صل علی الامام علی النقی و صل علی الامام حسن العسکریو صل علی الامام الهمام محمد المهدی.

ناد علی مظهرالعجائب تجده عونا لک فی النوائب کل هم و غم سینجلی و بولایتک یاعلی یا علی یا علی
در تاریخ دوازدهم شهر شوال سنه (1009)زیده الصناع و نادر الزمان و العصر استاد شاه محمد ابن استاد معزز استاد پیر غیب نجار این در نذر نمود.کتیبه ضیا ءالدین محمد.

در مورد آثار مسجد جامع  که در ابتدای این پژوهش به آنها پرداخته شد باوری از مردم وجود دارد که برخی معتقدند پیری از غیب منبر مسجد جامع را اهداء کرده است. اما در کتیبه وقفی منبر نام استاد ابراهیم ملقب به باغبان دیده می شود  وحال با     بررسی در  منبت کاری شده دیده می  شود  که  پیر غیب نجار  رابه عنوان پدر استاد شاه محمد نجار معرفی  شده .نکته مهم دیگر در تشابه بسیار نزدیک سبک اجرا شده در هر دو اثر است نوع خط و تزیین هر دو اثر یکی است و هر دو به شکل قاب های مربع و مستطیل تزیین شده اند .در حقیقت میتوان این احتمال را داد که سازنده منبر استاد پیر غیب یا پسرش است . پیر غیب نجار یک سال پس از ساخت منبر مسجد جامع این در چو بی را به  امامزاده عبدالرحمن نذر نموده است.
نتیجه گیری
مسلما تقاضا یکی از دلایل اصلی گسترش برخی از هنر هاست .تقاضا برای ساخت اشیاء هنری تا حد زیادی تحت تاثیر شرایط فکری و مذهبی هر دوران متغیر است در واقع این پیش درامدی است بر اینکه سنت های فکری و مذهبی هر زمان محرکی است برای ایجاد وساخت بناها و هنرهای مختص آن زمان . نتایج کلی پژوهش به صورت زیر اراءه می گردد:
1- همه آثار از چوب گردو بوده اند و گردو از محصولات اصلی منطقه است و در اینجا کاربرد مصالح بومی و کاربرد آن در آثار دیده می شود .
2- می دانیم که   شاه اسماعیل یکم صفوی توانست در سال ۸۸۰ در تبریز تاجگذاری کند و مذهب شیعه دوازده امامی را در ایران  رسمی کند.
در بررسی صورت گرفته افزایش یکباره آثار وقفی در یک ناحیه را می توان اینگونه بیان نمود که با توجه به رواج سنت وقف در دوران صفوی بویژه دوران شاه عباس اول دلیل فراوانی آثاری اینچنین است همچنین تغییر مذهب در دوران صفوی با بررسی کتیبه های موجود در این آثار به وضوح قابل دیدن است چنانچه مقایسه کتیبه سر در مسجد جامع در که متعلق به تاریخ 849 ه.ق است با سه اثر دیگر که متعلق به دوران صفوی است ما را به این نتیجه خواهد رساند.
3- در 4 اثر صفوی (منبر ,لوح قبر ,محجر و در امامزاده ) صلوات کامله به نمایش در آمده و در واقع نمادی است از عقاید شیعی رایج در آن زمان
4- در این پزوهش به نام هنرمندانی اشاره شده است که نامشان در هیچ کتاب و یا منبعی از جمله فارسنامه ناصری ] اقلیم فارس و ... قید نشده است که برای شناسایی آنها مسلما تحقیقات بیشتری لازم است .
5-با توجه به اینکه هنر های گذشته در واقع در خاندانهای خاصی نسل به نسل منتقل می شده است در ساخت این آثار نیز چنین بوده و میتوان خاندانی محلی که همگی از استادکاران نجاری و منبت در منطقه بوده اند را معرفی نمود
- همچنین میتوان به معرفی هنرمندان دیگری از جمله شیخ محمود نجار اقلیدی
قاسم بن ابراهیم عبد السلام الخطیب الاقلیدی ,ضیاء الدین محمد و شیخ محمود نجار اقلیدی
که همگی با توجه به نامشان اقلیدی بوده اند اشاره نمود .و در تهیه این آثار از هنرمندان سایر نقاط استفاده نشده است
6- تمامی آیات و روایات به کار رفته در آثار متناسب با کاربرد هر یک از آنهاست و صرفا به خاطر تزیین به کار نرفته است.
7- در این آثار از احادیث آیات و روایاتی متناسب با وقف استفاده شده از جمله حدیث پیامبراکرم "اذالمات ابن ادم انقطع عمله الامن ثلثا الصدقه الجاریه او علم ینفع به اوولد صالح یدع الله".
منابع :
1- سفرنامه ابن بلخی .1374 ,تهران ,انتشارات دنیای
2- دیماند , راهنماي صنايع اسلامي , 1336, تهران ,بنگاه چاپ و نشر کتاب

3- لغت نامه دهخدا تهران  :  دانشگاه تهران، دانشكده ادبيات و علوم انساني تهران  :  دانشگاه تهران، موسسه لغت نامه دهخدا    ,1387
4- مهرداد.تدین  (اقلید در گستره تاریخ),چاپ 1382
5- ماهنامه تیمارگون شماره ,1387 ,شماره های  23  و24و25
6-ماهفروزی ,علی ,نگرشی بر هنر چوبکاری معماری مذهبی دوره تیموری در شهر سازی ساری ,مجموعه مقالات دومین کنگره تاریخ معماری و  شهر سازی ,ج 4 , ص 427 – 454
7 - نوروز زاده چگینی ,ناصر , "در های کتیبه دار امامزاده هفت تن و یک بقعه ناشناس,میراث فرهنگی ,ش 5 ,بهار 1371,ص 26,31,76
8-Lambton,ann kathrine swynford “Wakf (III in Persia)”in The Encyclopaedia of Islam ,2nd edition ,E.J Brill, Leiden, 1982-2002
9- http://www.aqrazavi.org/index.php?module=pagesetter&func=viewpub&tid=21&pid=229)