زیباشناسی مهر و جایگاه آن در وقف نامه های عصر قاجاری

شناسه مقاله : 16432

تعداد بازدید : 1939

  • : علیرضا شیخی
زیباشناسی مهر و جایگاه آن در وقف نامه های عصر قاجاری
جهت ارایه به همایش ملی وقف، چشمه همیشه جاری
نویسنده:
علیرضا شیخی- دانش آموخته کارشناسی ارشد صنایع دستی از دانشگاه هنر تهران
پست الکترونیکی: ar.sheikhi59@yahoo.com


چکیده:
وقف عملی خداپسندانه و کاری در راستای اعتقادات مذهبی است. وقف نامه هایی که در دوره قاجار برای این عمل ملکوتی نگاشته شده اند، دارای وجوهات زیبایی هستند که نگاه دقیق تری را می طلبد. مهر و جایگاه آن در وقف نامه ها، شکل و فرم آن و مضامین بکاررفته در این نامه ها در عصر قاجار ، اهمیتی در خور دارند. زیباشناسی این مهرها و بررسی هنری این تزیینات، ترکیب بندی محکم و استواری را در کنار مفهوم والای معنوی این اسناد ارائه کرده است.
در این مقاله به بررسی جوانب زیباشناسی مهرهای وقف نامه ها و اسناد عصر قاجار پرداخته شده است. آشکار است که این عمل نیکو همراه با ذوق و سلیقه هنرمندان متعهد و اسلامی  بوده است. نوع تحقیق توصیفی تحلیلی بوده و جمع آوری اطلاعات بر اساس مطالعه منابع اسنادی و کتابخانه ای است.
واژگان کلیدی: وقف نامه، عصر قاجار، مهر، ویژگی های زیباشناسی.


مقدمه:
     با ورود اسلام، تصویر که تا قبل از آن در بیشتر زمینه های هنری رکن اصلی را بازی می کرد، بویژه از مهرها و سکه ها حذف شد و خوشنویسی با خطوط مختلف رونق یافت. حال یک مهر به تنهایی آنقدر ارزشمند است که وقتی بر گوشه ای از سند وقفی قرار می گیرد به ما میراثی گرانبها می بخشد.
     یقینا هنرمندان و پژوهشگران بسیاری در این مقوله زحمات زیادی کشیده اند. اگر با دقت به این اسناد نگاه کنیم سازندگان و هنرمندان وقف نامه ها جلوه زیبایی را در سند ایجاد کرده اند که با معیار های زیباشناسی، امروزه مطابقت و هم خوانی دارد.
     چه هدفی پشت این مساله است که در بعضی وقف نامه ها به تزیینات و آرایش همه جانبه سند پرداخته شده و در بعضی سادگی بیشتر، ترکیب بندی استوار و محکمی را موجب شده است. آیا اینکه اطراف بعضی مهرها، تزیین و تذهیب شده و برخی ساده اند، هدف دار نبوده است؟
تقسیم بندی اسناد:
     اسناد و وقف نامه ها را از جهات گوناگون مثل وجوه تاریخی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، مذهبی و هنری می تولن مورد مطالعه قرار داد. با مطالعه این اسناد می توان به بخش هایی از:
-"روابط اقتصادی و زمین داری:( واگذاری اراضی،دریافت مالیات و فروش املاک، ادعاهای ارضی، موقوفات و پرداخت عواید وقفی)
- روابط حکومتی و نظامی:( اعطای القاب حکومتی و نظامی و انتصاب های حکومتی)
- روابط مذهبی:( روابط اماکن مذهبی با در بار و انتصاب های مذهبی)
- روابط خانوادگی:( عقدنامه ها)
- روابط مردمی:( شکایت  نامه ها) پرداخت."(شهرستانی 1381ص 76)
ابتدا به ویژگی های کلیاسناد و موقوفات عصر قاجار  اشاره می شود، سپس به طور جزء ، جایگاه مهرها در برخی اسناد وقف شده مورد بررسی قرار می گیرد.
خط:
می توان گفت مهم ترین عنصر بصری هر سند، خط است چرا که ضمن انتقال پیام و موضوع سند، یک عمل خداپسندانه یا عمل خیرباقی در هر وجهه و صورتی علاوه بر یکی از هنرهای ایرانی، یعنی خوشنویسی را معرفی می کند. خط های مورد استفاده در اسناد وقفی قاجار به ترتیب اولویت: شکسته نستعلیق، نستعلیق، سیاق"( استفاده از این خط نکته در خور توجه دیگر در اسناد، برات نامه ها و مصامحه نامه های گذشته است که بدان اعداد و مقادیر و اوزان را می نوشتند و بر دو نوع نقدی و جنسی محاسبه و نوشته می شد.)"(جدی1387ص141)، نسخ، ثلث و گاهی خطوط دیگر نوشته می شده است.
     یک سند وقفی از چند خط مختلف تشکیل شده است که شامل تحمیدیه، سجع مهر، طغرا، توشیح و حواشی می شود.
تحمیدیه: " عبارت است از حمد و سپاس خداوند که در بالای اسناد به صورت های(هو، هو الله تعالی شانه، هو الله تعالی شانه العزیز، بسم الله تعالی شانه العزیز و ...) قرار می دادند. تحمیدیه ها در دوره قاجار برای فرمان ها با آب زر یا چوهر مشکی و برای رقم های موقوفات با جوهر مشکی نوشته می شد."(فرمان ها و رقم های دوره قاجار1371ص15)
طغرا: "به مفهوم دست خط، امظاء و فرمان به کار می رفته است. ولی معمولا به علامت و نشان پادشاهان که بر نوشته های سلطانی و دیوانی به منظور تایید مطالب و مندرجات آنه اضافه می کرده اند، اطلاق می شده است. در این حالت طغرا را به طرز مخصوصی منحنی و پیچیده به شکل تیر و کمان بر بالای نامه ها می کشیده اند."(قاءم مقامی1350ص45). (تصویر 1)
"خط طغرا کاربرد فراوانی بر روی مهرها نیز داشته است. اگرچه منشا این خط از دوران سلجوقی است، بی تردید مراحل تولد و تکامل حقیقی آن به دوران ایلخانی باز می گردد که به دلیل چرخش دستهنگام تحریر قوس و کمان این خط به آن چرخان یا چرغان نیز می گفتند. کسی که طغرا را می نوشت طغرایی، طغرا کش یا طغرا نویس نامیده می شد."(جدی 1387ص113) علاوه بر آن به لحاظ زیباشناسی نوشتن عباراتی چون بسم الله الرحمن الرحیم یا نام های متبرکه بر بالای اسناد وقفی دلیلی بر اهمیت زیاد این اسناد دارد. معلوم است که از نظر مفهومی و معنوی این نامه های خیریه عمومی برای تنظیم کنندگان آنها از جایگاهی خاص برخوردار بوده است و خوشنویسان را بر آن می داشته تا با خوشنویسی که هنر مقدس اسلامی محسوب است، پیچش ها و گردش هایی در خط بوجود آورند که نقطه عطفی در وقف نامه باشد. لذا با نگاه به این اسناد علاوه بر جنبه معنوی و عرفانی، این خط به همراهی مهرهای تاییدکننده، گاهی به صورت خط و گاهی مهر، زیبایی آن سند را چندبرابر می نموده است.
خط طغرا پس از گام های نخست به صورت تصویر از دوران سلجوقیراه خود را آغاز و در دوره ایلخانی مراحل تکاملی خود را طی کرد. جالب اینکه این خط در ایران و عثمانی به موازات هم و دو شیوه مشابه و سبک های متفاوت  راه تکاملی خود را به خوبی پیمود. " در دوره قاجار ، طغرا را در ابتدای سطر اول می کشیدند. نوشتن طغرا در این دوره یکی از ارکان مهم اسناد به شمار می آمد و در کنار عناصر  مهم تری چون مهر، اعتباربخش اسناد مختلف شد.
" صورت دیگری از خط طغرا که تاکنون موقعیت کاربردی خود را در آثار مختلف هنری حفظ کرده، نوشتن نام یا سجع های مختلف به این خط است که مهم ترین کاربرد آن نقش برخی مهرهاست. در دوره محمدشاه قاجار برای جلوگیری از سوء استفاده های احتمالی به طغرا و مهر بسنده نکردند و فرامین را به توشیح پادشاه نیز می رساندند."(جدی1387ص117) (تصویر 2)توشیح در واقع این بود که  شاه با نوشتن کلمه صحیح است، بر متن نامه صحه می گذاشت. این رسم از دوره محمدشاه متداول شد و در دوره های بعدی شاهان قاجاری  با خطوط شتابزده و قلم انداز و بعد به شکل امضا متداول شد.
حواشی: یا جزیی از سند بود و یا افزوده به آن که عینا آورده می شد.(فرمان ها و رقم های دوره قاجار1371ص64)

مهر:
 از عناصر بصری در اسناد و موقوفات است که دارای انواع گوناگونی است. مهر از گنجینه های باارزش هنری است که مثل سایر هنرها در ایران قدمتی دیرینه دارد و نشانی دقیق از تاریخ و گذشته است. نقش روی مهرها در ادوار متفاوت بوده است که می تولن اطلاعات مهمی در باب آداب، رسوم، اندیشه ها، اعتقادات مذهبی و اوضاع اجتماعی آن دوران بدست آورد.
ویژگی های هنری:
مهر در دوران اسلانی کاربرد بیشتری یافت و بسیاری از اسناد با مهر رسمیت یافت. از این رو نقش مهر در ساختار اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و مذهبی انکارناپذیر است. در دوره اسلامی نقش مهرها نوشتاری و به خصوص در وقف نامه ها با مضامین دینی و قرآنی است و خطوط گوناگون  چون طغرا، نسخ، تعلیق، ثلث، نستعلیق و ... دیده می شود. نقش مهر که بسان مهم ترین رکن سند در طول تاریخ به شمار می رود با شکل های متنوع خود جلوه و نمای خاصی به اسناد مختلف اعم از فرمان ها، وقف نامه ها، عقدنامه ها، مصامحه نامه ها و قراردادها بخشیده است. "میررزا شفیع کوید:
نیست داعی بی سیاهی در محبت معتبر                           می شود باطل سند چون مهر از آن برداشتند
در خور تامل است که مهر طی هزاران سال اهمیت ویژه و منحصر بفرد خود را حفظ کرده است.
صائب تبریزی نیز به محل مهر در بالا اشاره دارد
خیمه دل در سواد اعظم سودا زدیم                                 دست از ما بود  مهر خویش بر بالا زدیم
و مدتی شد خط او فرمان عزل آورده است                        مه چنان خال لب او مهر بالا می زند
   هر که بر دار فنا مردانه پشت پا زند                             چون سر منصور مهر خویش بر بالا زند
لازم به ذکر است به صورت عموم در اسناد عادی جای مهر در پایین نوشته ها معمول است که امروزه نیز متداول است."(جدی1387ص140)
در دوره قاجار مهرسازی یکی از شغل های پردرآمد بود و اغلب حکاکان از هنر خطاطی بهره مند و نیز نشان دهنده زیباترین خطوط نستعلیق  با ترکیب بندی های منحصر بفرد بوده اند. مهرداران و مهرسازان امانت داران صالحی بودند تا از اعتبار اسناد حفاظت کنند. از این رو سنت مهرداری، مقامی در خور مناسبات اجتماعی به حساب می آمده است.
چو مِِِِهر تو دارم چه حاجت به مُهرم                                   مرا مِهرداری به از مُهرداری
 با بررسی و مطالعه در مهرهای نستعلیق دوره قاجار در می یابیم که مهرهای ابتدایی دوران فتحعلیشاه در  مقایسه با مهرهای دوره بعدی او و فرزندانش از چنان قوت و صلابتی برخوردار نیست و اوج دوران شکوفایی این هنر به دوران  اوخر فتحعلیشاه و بعد از وی تعلق دارد.(رهنورد1386ص37) نیز در این دوره  نمونه هایی دیده می شودکه به نام پیامبر و ائمه اطهار مزین شده است و احتمالا جنبه تبرک و یادبود داشته است.(تصویر 3و4)
در خصوص دقت هنرمندان مهرساز بر وقف نامه ها در این دوره می توان گفت: افزون بر هنر استادی در هنر خوشنویسی و درک عمیق مبانی نظری هنرهای تجسمی و هم جواری حروف، از مهارت ویژه طراحی، ترکیب بندی، قرینه سازس طغرا و سپس حکاکی بهره مند بوده اند، چه عرصه محدود و اندک سنگ های استفاده شده در مهر، نیاز مبرم و ویژه ای می طلبید و در اهمیت هنری آن همین بس که مهر هر فردی، برگ هویت و شناسنامه او و مهر و سجع آن  نمایانگر نسب، سلیقه، مبانی اعتقادی و مذهبی و جایگاه فرهنگی و اجتماعی او به شمار می رفت و مورد مباهات صاحبان آن بوده است.
در آن برهه و گذر تاریخی این هنرمندان توانستند با مهارت خاص خود بدان عمق بخشند و سطح را به حجم  و نقطه ای را از مربع تقریبی به هرمی وارونه تبدیل کنند. آنان با رعایت حسن وضع و ترکیب، تقارن و توازن و استفاده صحیح از فرم پذیری حروف و کلمات،در ایجاد فضای هماهنگ خلوت و جلوت، خالق زیبایی های بی پایانی شدند که براستی آن را باید هنر ناب نامید. این مهرهای زیبا با مضمون ملکوتی همراه شده، ترکیباتی بسیاز معنوی و شایان توجه بوجود می آوردند که تا سالیان سال باقی خواهند بود.
دلم چو یافت تو را دیده شد از اشک                         چون نقطه ای که پس از انتخاب حک سازند(ابو حیان شیرازی)
حکاکان در انبخاب مکان حروف بر سطح نگین های مهری اولویت هایی منظور می کردند که از جوانب گوناگون قابل بررسی است.
 در این مهرها، چینش منظم دوایر در کنار هم و کشیده ای در میان، سبب توازنی خیال انگیز است و گاه ادغام دوایر راست به چپ مانند حروف  ن ، ل یا دوایر چپ به راست مانند حروف ع ، ح در متن هایی نظیر "عز من قنع ذل من طمع" یا " ارفع من کل رفیع" و گاه ادغام کشیده هایی چون ب و ت و یا ی معکوس در متن هایی نظیر" توکلت علی الله"، ضمن صرفه جویی در مکان، ترکیبی رازگونه آفریده است. در واقع فرم این گونه مضامین با زیبایی تمام توسط هنرمند و با فکرو ذوق و سلیقه دینی او همراه می شد، وقتی با مفهوم آن یکی می شد چیزی جز خیرو نیکویی و ماندگاری بر جای نمی ماند. این زیبایی فرم در کنارمفهوم جایگهی بسیار والا و رفیع پیدا می کرد که ترکیبی سمبل گونه از زیبایی، پاکی، زلالیت مفهوم دینی اسلامی را نوید می داد.
جالب آن که تقریبا تمام مهرهایی که سجع یا نامی با پسوند الله دارند، به نشان احترام آن را در بالای مهر نقش می کردند.(تصویر 5)
اگر بخواهیم کلیتی از ترکیب و ساختار این وقف نامه ها بگوییم  می توان به این موارد اشاره داشت.
-    در ابتدای همه وقف نامه ها نام خداوند متعال نقش شده است. پس از آن نگارش قباله ها با ذکر آیه ای از قرآن یا حدیثی و یا گاهی شعری در رابطه با وقف آغاز می شود.
-    نوع رنگ های طبیعی به کاررفته در تزیینات آن را از نظر هنری برجسته می نماید و هماهنگی ترکیب و خط و نوشته و تزیینات ممتاز است. گاهی نیز با سادگی ترکیبی بسیار استوار ارایه می دهند که سادگی آن صلابتی بدان می بخشد.
-    در حاشیه اسناد گاهی فضاهایی برای مهر منظور شده و در قالب هندسی تعبیه شده است که شاهدان ضمن درج نام خود و تاریخ وقف،مهر خود را در محل مشخص شده درج می نموده اند.
-    مالکین مهرها شامل نمایندگان و شاهدان هستند. وجود شاهدان جهت قانونمندی وقف بود. شاهدان از میان افراد مورد احترام و بزرگان خانواده انتخاب می شدند.
علاوه بر مهر شاهدان بر برخی وقف نامه ها مهر واقف دیده می شود. این مهرها در زیر نام واقف در متن و هم در زیر آخرین خط زیر تاریخ دیده می شود.
مهرها معمولا به شکل بیضی، مربع، دایره و هشت ضلعی و نوعی شکل قطره ای یا گلابی شکل می باشند ولی بیشتر به شکل بیضی یا مربع اند.
هنرمندان در اسناد بیشتر روی خط اول هنرنمایی نموده و از ریتم یک یا چند حرف در جهت زیبایی آن بهره برده اند. و یا آن را به صورت وارونه می نوشته اند.(تصویر 6و7) به طور کلی می توان گفت اسناد عهد ناصری از رنگ و لعاب بیشتری نسبت به قبل برخوردار است و در اطراف مهرها  تزییناتی وجود دارد. تذهیب در این دوره همانند دوره صفوی انجام می شود.(تصویر8)
"ناصرالدین شاه  نظر خاصی به جمع آوری اسناد و مدارکی که از آغاز دوران قاجار بطور پراکنده نگهداری می شد، داشته  و آنها را به صورت کتاب در اندرونی نگاهداری می کرده است. پس از سلسله قاجار تعدادی به کتابخانه مجلس، تعدادی به کتابخانه ملی و شماره بیشتر آنها به وزارت امور خارجه منتقل شد."(بیانی1375ص290)
نتیجه گیری:
هنر قاجاری در موقوفات که جزء اسناد تاریخی به شمار می آیند واضح و عیان است.نقش مهر در این اسناد که شامل قسمت های نوشتاری و تزیینی اند، بارز است. استفاده از خطوط مختلف  و بخصوص نستعلیق که عروس خطوط اسلامی هم به شمار می رود، در این مهرها نقش اساسی را ایفا می کند. دید هنرمندانه و گرافیکی به این عرصه در موقوفات که تمام سعی و تلاش هنرمندان بر آن بوده تا آن را به بهترین صورت نشان دهند بر کسی پوشیده نیست. علی الخصوص وقتی مضمون این اسناد که برای عملی خیر  تنظیم می گردیده است با هنر مهرسازی و جایگاه آن عجین می شده، آن را در نهایت استادی و زیبایی می پرورانده است. مهر و محل قرارگیری آن در اسناد وقفی دوره قاجار نشان از نبوغ هنرمندانی متعهد با روحیه ای اسلامی می دهد که نشانگر جاودانه بودن این آثار است.از آنجا که موقوفات همیشه در نزد ایرانیان امری الهی و متبرک تلقی می شود لذا در زیبایی بصری این اسناد و فرم ساختاری مهرها، کمال رعایت موازین هنری مقدس بکار گرفته شده تا بتواند گویای مفهوم ملکوتی این اوراق همیشه زنده باشند و چون چشمه ای ساری در زمان، تحسین همگان را برانگیزند.
              
تصویر1                                                     تصویر 2
       
تصویر 3و 4
 
تصویر 5
  تصویر 6و 7       تصویر8(پایین)    
   
منابع:
-    بیانی، خان بابا، پنجا ه سال تاریخ ایران در دوره ناصری، تهران، علم، 1375.
-    جدی، محمدجواد، مهر و حکاکی در ایران،تهران، فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران،1387.
-    رهنورد، زهرا، تاریخ ایران در دوره اسلامی،تهران، سمت،1386.
-    شهرستانی، حسن، جلوه های هنر ایرانی در اسناد ملی،تهران، سازمان اسناد ملی ایران،1381.
-    طباطبایی مجد،غلام رضا،معاهدات و قراردادهای تاریخی در دوره قاجاریه،تهران،انتشارات ادبی و تاریخی موقوفات دکتر محمد افشار یزدی، 1373.
-    فرمان ها و رقم های دوره قاجار، تهران، موسسه مطالعات و پژوهش های فرهنگی،1371.
-    قائم مقامی، جهانگیر،مقدمه ای بر شناخت اسناد تاریخی،تهران،انجمن آثار ملی،1350.
-    نصیری، محمدرضا، اسناد و مکاتبات تاریخی ایران، تهران، کیهان،1366