نيازشناسی انسان در اسلام و غرب فهيمه ميرشکار یزد، مدرسه علميه الزهرا

شناسه نوشته : 12362

1393/07/20

تعداد بازدید : 1694

نيازشناسی انسان در اسلام و غرب فهيمه ميرشکار یزد، مدرسه علميه الزهرا
چکيده
«نیاز» یکی از مسائل مهم در حوزه روان­شناسی است زیرا منشا رفتارهای انسان می­باشد. روان­شناسان غربی در این باره بسیار سخن گفته­اند. مهم­ترین نظریه پرداز در این عرصه مازلو می­باشد. نظریه او در این حوزه توانسته است به عنوان نظریة معیار در حوزه­های مختلف روان­شناسی و به تبع آن مدیریت  محسوب شود. این تحقيق، به دنبال بررسی موضوع نیاز از منظر قرآن است و به تبع آن به دنبال پاسخگويي به اين سؤال بوده است که: «نيازهاي انسان در حيات اخروي و دنيوي از منظر قرآن چيست؟ » برای رسیدن به پاسخ این سوال، از روش تحقیق موضوعی در قرآن بهره گرفته شده است. در راستای این کار، نخست کلید واژه «فقر و غنا» انتخاب گردیده و با تدبر در آیاتی که در آنها واژه­های مورد نظر آمده است. همچنین مراجعه به تفاسیر، نگاه و نظریه قرآنی به دست آمد. در گام بعدی این نظریه با دیدگاه­های روان­شناسان غربی در یک مطالعه تطبیقی بررسی شده است.
نظریه قرآنی در این خصوص را می­توان ترکیب انسان از جسم و روح، همچنین نیازمندی بدن وی در حیات دنیا و آخرت، صورت­بندی کرد. انتخاب نیازهای اصیل که او را به سعادتمندی برساند، همانند تعیین سرنوشت او می­باشد. قرآن به تعيين نيازهاي دنيوي در پرتو بصيرت قرآني تأکيد دارد تا فرد در سايه ايمان به خداوند و اعمال صالح به رضايت از زندگي در حيات اخروي دست يابد. انسان در ديدگاه قرآن، ذاتاً نيازمند به خالق خود مي­باشد و توانگري مالي يا علمي نمي­تواند وي را از خداوند بي­نياز نمايد. افرادي که از اين طريق راه بي­نيازي را مي­پيمايند به «سراب بي­نيازي» و خسران در حيات اخروي مي­رسند.
 دستاورد مطالعه تطبیقی نظريه مازلو با نظریه مستخرج از آیات قرآن، سه شباهت و پنج تفاوت مي­باشد .هر دو دیدگاه به نیازمندی انسان و نیازهای شناختی و حیات دنیوی وی توجه دارند. اما قرآن بر خلاف مازلو نیازها را دارای سلسله مراتب نمی­داند و با چشم انداز وسیع تری نیازهای انسان در سرای آخرت را بیان نموده و نیاز به رهبری، خود شکوفایی، شکل گیری نیازها بر محور ایمان را بیان می­دارد. مبناي اختلاف نظريه ها، تفاوت انسان شناسي دو ديدگاه است.
 
کليد واژه­ ها: تحقیق موضوعی، انسان‌شناسي اسلامي، سلسله نيازها، نيازهاي دنیوی، نيازهاي اخروی، مازلو.
 
نتيجه
پرسش آغازين تحقيق ، بررسي نيازهاي دنيوي و اخروي از منظر قرآن کريم مي باشد . پژوهشگر با  بکارگيري روش تحقيق موضوعي به بررسي دو واژه «فقر» و «غني» در قرآن کريم پرداخته است و مقارن با آن به بررسي نيازهاي انسان از منظر کارشناسان و صاحبنظران غربي پرداخته و در ميان آنها نظريه مازلو را به علت مقبوليت آن در جوامع امروزي مورد بحث و بررسي قرار داده است . نتايج و دستاوردهاي پژوهش به شرح ذيل مي باشد :
الف) ارائه انسان شناسي قرآني
ب) از ديدگاه قرآن بصيرت يک نياز انساني است  ، که تأمين ديگر نيازها در پرتو آن شکل مي گيرد.
ج) احصاء نيازهاي اخروي و دنيوي انسان از ديدگاه قرآن :
نيازهاي اخروي:
1-     نيازهاي غيرمادي : رضايت از زندگي اخروي در سايه کسب خشنودي خداوند
2-     نيازهاي مادي :
الف) نيازهاي جسمي-زيستي (خوراک ، پوشاک ، مسکن )
ب) نيازهاي اجتماعي در آخرت (شفاعت ، روابط اجتماعي سالم )
نيازهاي دنيوي :
1-   نيازهاي مادي : الف)جسمي-زيستي (شغل ، خوراک ، خواب )      ب) نيازهاي اجتماعي(عضويت در گروه ، نياز به رهبر ، الگوهاي نيکو )
2-   نيازهاي غير مادي : الف) ايمان به خدا (ياد و ذکر الهي ، تفکر در آفريده هاي خداوند )    ب) عبرت از گذشته سياه اقوام پيشين       ج) طالب قرب الهي شدن (خودشکوفائي)
د) ارائه آسيب شناسي بي نيازي از نگاه قرآن که با عنوان سراب بي نيازي مطرح گرديده است .
ه) از ديگر دستاوردهاي اين پژوهش تطبيق نظريه قرآن و مازلو در موضوع نيازهاي انسان مي باشد. پژوهشگر با بررسي دو ديدگاه به شباهتها و تفاوتهاي آنها همچنين منشأ اختلاف نظريه ها دست يافت .
تشابهات :
1-     هر دو ديدگاه انسان را موجودي نيازمند مي دانند .
2-     توجه به نياز شناخت و بصيرت در هر دو ديدگاه وجود دارد .
3-     هر دو ديدگاه به نيازهاي دنيوي انسان توجه نموده اند .
تفاوتها :
1-     قرآن علاوه بر نيازهاي دنيوي به نيازهاي اخروي هم توجه خاص دارد .
2-     قرآن بر خلاف مازلو نيازها را داراي سلسله مراتب نمي داند .
3-     خودشکوفايي که مازلو مطرح مي کند با نظريه قرآن در اين زمينه متفاوت است .
4-     قرآن برخلاف مازلو شرط کمال انسان را ، شکل گيري نيازهاي او بر محور ايمان مي داند .
5-     نياز به رهبري از سوي قرآن مطرح مي گردد اما اين نياز در سلسله نيازهاي مازلو جايگاهي ندارد .
پژوهشگر به علت محدود بودن زمان به کلياتي از نيازهاي انسان دست يافته که هر يک از آنها نياز به پژوهشي جداگانه دارند . در جريان پژوهش به سوالاتي دست يافته شد که پژوهشگران ديگر مي توانند به بررسي آنها از ديدگاه قرآن بپردازند :
1-     ويژگيهاي افراد خودشکوفا از منظر قرآن چيست؟
2-     عوامل ناکامي انسان در خودشکوفا شدن از منظر قرآن چيست؟
3-     ويژگيهاي جوامع انساني در حيات اخروي چيست؟
 
منابع
قرآن کريم
ايزوتسو ، توشيهيکو ، 1360 ، ساختمان معنايي مفاهيم اخلاقي-ديني در قرآن ، دکتر فريدون بدره اي ، انتشارات قلم
استيفن پي ، رابينز ، 1386 ، رفتار سازماني (مفاهيم ، نظريه ها ، کاربردها ) چاپ يازدهم ، مترجمان دکتر علي پارسائيان و دکتر سيد محمد اعرابي ، تهران ، نيل
تمري ، محمد ، سيماي نيازهاي انسان از منظر قرآن کريم ، پايان نامه کارشناسي ارشد ، چاپ نشده ، دانشگاه شهيد اشرقي اصفهاني
پاشايي ، محمد تقي ، 1387 ، زندگاني 14 معصوم(چاپ اول) ، قم آثار دانشوران
جوادي آملي ، 1387 ، تفسير موضوعي قرآن کريم (جامعه در قرآن ) ، چاپ اول ، اسرا
...................... ، 1378 ، تفسير موضوعي قرآن کريم(حيات انسان در اسلام ، چاپ اول ، نشر اسرا
..................... ،1378 ، تفسير موضوعي قرآن کريم(هدايت در قرآن )
...................... ،1386، تفسير موضوعي قرآن کريم(معاد در قرآن )(1) ، چاپ پنجم ، مرکز نشر اسراء
.................... ، 1386 ، تفسير موضوعي قرآن کريم (صورت و سيرت انسان در قرآن ، چاپ پنجم ، مرکز نشر اسراء
................... ، 1386 ، تفسير موضوعي قرآن کريم (معاد در قرآن (2)) ، چاپ چهارم ، مرکز نشر اسراء
رضائيان ، علي ، 1379، مديريت رفتار سازماني ، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران
رفيع پور ،فرامرز ، 1364 ، جامعه روستايي و نيازهاي آن ، چاپ اول ، شرکت سهامي انتشار
شجاعي ، محمدصادق ،1386 ، نظريه نيازهاي معنوي از ديدگاه اسلام و تناظر آن با سلسله مراتب نيازهاي مازلو ، فصلنامه مطالعات اسلام و روانشناسي ،ش 1 ، ص ص 87-116
شولتز ، دوان ، شولتز ، سيدني الن ، 1998 ، نظريه هاي شخصيت ، چاپ ششم ، ترجمه يحيي سيد محمدي ، تهران ، نشر هما
طباطبائي ، سيد محمد حسين ، 1366 ، الميزان في تفسير القرآن ، ج40 ،ترجمه محمد باقر موسوي همداني ، تهران ، کانون انتشارات محمدي
............................................... ، 1360 ،الميزان في تفسير القرآن  ، ج38 ، ترجمه محمد باقر موسوي همداني ، تهران ، کانون انتشارات محمدي
.............................................. ،1360 ، الميزان في تفسير القرآن ، ج 37 ، چاپ اول ، ترجمه محمد باقر موسوي همداني، تهران ، کانون انتشارت محمدي
............................................ ، 1370 ، اميزان في تفسير القرآن ، ج29 ، چاپ پنجم ، ترجمه محمدباقر موسوي همداني  ، تهران ، کانون انتشارت محمدي
طبرسي ، ابوعلي فضل بن الحسن ،1380 ، ترجمه تفسير مجمع البيان ، جلد دوازدهم ، چاپ اول ، ترجمه علي کرمي ، تهران ، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي
...................................................... ، 1380 ، ترجمه تقسير مجمع البيان ، جلد سيزدهم ، چاپ اول ، ترجمه علي کرمي ، تهران ، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي
...................................................... ، 1380 ، ترجمه تقسير مجمع البيان ، جلد چهاردهم ، چاپ اول ، ترجمه علي کرمي ، تهران ، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي
...................................................... ، 1380 ، ترجمه تقسير مجمع البيان ، جلد پانزدهم ، چاپ اول ، ترجمه علي کرمي ، تهران ، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي
عبدالباقي ، محمد فؤاد ، 1364 ، المعجم المفهرس ، قاهره ، دارالکتب مصريه
فرانسو بريکو ، ريمون بودون ، 1383 ، فرهنگ جامعه شناسي انتقادي ، چاپ اول ، ترجمه عبدالحسين نيک گهر
قرا ملکي ، احد فرامرز ، 1383 ، اصول و فنون پژوهش در گستره دين پژوهي ، چاپ اول ، انتشارات مرکز مديريت حوزه علميه قم
قرشي ، علي اکبر ، 1390 ، قاموس قرآن ، جلد 5 ، تهران ، دارالکتب اسلامي
کاوياني ، محمد ، کريمي ، محمدرضا ، 1390 ، منابع انگيزش اخلاقي با رويکرد تطبيقي بين ديدگاه علامه طباطبائي و مازلو ، فصلنامه علمي–پژوهشي مطالعات اسلام و روانشناسي ، ش 9 ، صص 79-104
مازلو ، آبراهام ، 1367 ، انگيزش شخصيت ، ترجمه احمد رضواني ، مشهد ، معاونت فرهنگي آستان قدس رضوي
مرادي زنجاني ،حسين ،1380 ،روش تحقيق موضوعي در قرآن کريم ، زنجان ، قلم مهر
معلوف ، لوييس ، 1384 ، المنجد عربي به فارسي ، جلد 1 ، چاپ پنجم ، انتشارات ايران
......................... ، 1384 ، المنجد عربي به فارسي ، جلد 2 ، چاپ پنجم ، انتشارات ايران
ميرشکار ، فهيمه ، 1391 ، بررسي ميزان انطباق غايت موقوفات با نيازهاي جامعه يزد ، پايان نامه سطح دو حوزه ، چاپ نشده ، مدرسه علميه الزهراء يزد