رهیافت پژوهش 3

شناسه نوشته : 11832

1393/06/20

تعداد بازدید : 2135

رهیافت پژوهش 3
چالش‌ها و راهکار‏هاى بهره‏گیرى ‏از اینترنت در پژوهش‌های‏ دینى حجت الاسلام والمسلمین عیسی جهانگیر، طلبه‌ی سطح چهار رسانه و ارتباطات
اشاره
بزرگى، پیچیدگى و نوین بودن دنیاى مجازى باعث شده این پدیده‌ي قابل استفاده، براى بسیارى ناشناخته و در هاله‏اى از ابهام باقى مانده و درصد قابل توجهى از دانش‏پژوهان و دین‏پژوهان نتوانند از امکانات علمى و پژوهشى آن به شکل مطلوب استفاده کنند. با این حال آگاهى از چالش‏ها و مشکلات موجود در این راه مى‏تواند براى رفع ‏آنها کمک کند. چه ممکن است اساساً بعضى بدین مشکلات واقف نباشند، تا در پى چاره‏جویى برآیند. بدیهى است که چالش‏هاى مورد نظر ما در این جا عمدتاً چالش‏هاى مورد ابتلاى دین‏پژوهان ایرانى است که به بازشماری برخی از آنها می‌پردازیم.
برخی مشکلات دین پژوهی در اینترنت
1. از جمله مسائل مبهمى که اغلب دانش‏پژوهان و طلاب هنگام مراجعه به اینترنت با آن روبه‌رو هستند، نداشتن تصویر روشنى از نقش و جایگاه اینترنت، به لحاظ کمى و کیفى، در تحقیق ایشان است. بى‏تردید این ابهام به عدم درک درست اینترنت و محتویات و قابلیت‏هاى آن برمى‏گردد. از این‏رو، گاهى مشاهده مى‏شود که براى انجام تحقیقاتى، مراجعاتى به بانک‏هاى اطلاعاتى و کافى‏نت‏ها مى‏شود که منابع چاپى در آن زمینه بسیار بیشتر از منابع الکترونیکى و اینترنتى است. موضوعاتى چون؛ مسائل فقهى، حدیثى، رجالی و غیره. در صورتى که چنین موضوعاتى با مراجعه به یک کتابخانه‌ي معتبر بسیار کارسازتر از اینترنت خواهد بود. بنابراین پرسش نخست این است که اساساً براى انجام چه تحقیقاتى مى‏توان از اینترنت کمک گرفت؟ پاسخ کلى و نسخه‌ي عمومى این سؤال این است که ایتنرنت براى اغلب تحقیقات مفید و براى برخى دیگر لازم و ضرورى است، هر چند که به تدریج و در آینده‌ي بسیار نزدیک، شاید دیگر هیچ پژوهشى بى‏نیاز از اینترنت نباشد. پاسخ دقیق‏تر این که در زمینه‌ي علوم، دیدگاه‏ها و اطلاعاتى که خاستگاه غربى دارند، اینترنت منابع بسیار بیشترى از کتابخانه‏هاى موجود در کشور ما دارد. همچنین براى تحقیقاتى که نیازمند آمار مختلف از سوى مراکز دولتى و غیر دولتى هستند؛ و به طور کلى در موضوعاتى چون علوم روز، علوم دانشگاهى اعم از علوم انسانى، اجتماعى و پزشکى و طبیعى، اینترنت حاوى اطلاعات بسیار بیشترى از منابع کتابخانه‏اى است.
اما در مورد وابستگى تحقیق در دین‏پژوهى و مطالعات دینى به اینترنت نمى‏توان ملاک واحدى اتخاذ کرد. در یک نگاه کلى مباحث این رشته را مى‏توان به دو دسته تقسیم نمود:
دسته‌ي نخست اختصاص به موضوعاتى دارد که عمدتاً به کلام اسلامى و شیعى و مباحث حوزوى تعلق دارد. در چنین موضوعاتى سهم منابع اینترنتى نسبت به منابع کتابخانه‏اى کمتر است. چرا که درصد متون و منابع اسلامى که به فضاى مجازى اینترنت راه یافته‏اند، در مقایسه با کل منابع اسلامى یا حتى منابع یک کتابخانه‌ي معتبر بسیار کمتر است. ولى این بدان معنا نیست که دیگر اینترنت در این زمینه‏ها حرفى براى گفتن ندارد. در همین موضوعات نیز مى‏توان از توانمندهاى اینترنت بهره‏هاى فراوان جست. در این راستا مى‏توان از بانک‏هاى اطلاعاتى داراى قابلیت‏هاى پژوهشى و جست‌وجویى بسیار پیشرفته استفاده کرد و علاوه بر کاستن مدت زمان انجام تحقیق، بر غناى کیفى آن افزود. یک نمونه از این بانک‏ها پایگاه حوزه www.hawzah.netمى‏باشد. رهاورد تحقیقى در بخش مجلات این پایگاه که در حال حاضر بالغ بر هزاران شماره مجله از ده‌ها عنوان نشریه‌ي علمى و اسلامى مى‏باشد، نشان مى‏دهد که فقط در زمینه‌ي کلامی و مطالعات دینى چندصد مقاله‌ي علمى و معتبر از نویسندگان مختلف وجود دارد. افزون بر این که مى‏توان با استفاده از جست‌وجو در همین بخش یا در کل پایگاه به مقالات بسیار بیشترى در این مورد دست یافت. از دیگر بانک‏هاى اطلاعاتى مفید مى‏توان به پایگاه مرکز اطلاعات و مدارک علمى ایران irandoc.irاشاره کرد که تا به امروز چکیده و دیگر اطلاعات مربوط به صدها هزار مطلب علمى کشور از قبیل پایان‏نامه‏ها و مقالات فراوانى در زمینه‏هاى علمى و دینى را جمع‏آورى کرده و با ارائه‌ي قابلیت جست‌وجو در معرض استفاده عموم قرار داده است. پایگاه بانک اطلاعات نشریات کشور magiran.comنیز که هم‏اکنون امکان جست‌وجوى پیشرفته در عناوین مقالات مندرج در بیش از هزار عنوان نشریه در موضوعات مختف از جمله علوم اسلامى را فراهم کرده است، از پایگاه‏هاى قابل استفاده در این خصوص مى‏باشد.
2. از دیگر مواردى که مى‏توان در موضوعات دینى و به خصوص اسلامى از اینترنت اطلاعات بسیار و با ارزشى به دست آورد، تحقیق درباره دیدگاه‏ها و آراء متفکران غربى، مستشرقان و دین‏شناسان و اسلام‏شناسان غیر مسلمانا راجع به یک موضوع اسلامى است. به عنوان نمونه، در تحقیق درباره‌ي دیدگاه‏هاى غیر اسلامى راجع به مسائلى چون حجاب، مهدى موعود(عج) و مهدویت و مانند این، بى‌تردید اینترنت منبع بى‌بدیل و ذى‏قیمتى مى‏باشد.
دسته‌ي دیگر مباحث دین‏شناسى و به‏ویژه کلام جدید ریشه در آراء و دیدگاه‏هاى متکلمان غیر مسلمان و غیرایرانى دارند، امروزه مکاتب کلامى و متکلمین برجسته‌ي گوناگون در مغرب زمین ظهور کرده‏اند که دیدگاه‏هاى برخى از آنها مانند مکتب معرفت‏شناسى اصلاح شده و آراء «الوین پلانتینجا»، «ویلیام الستون»، «آنسلم»، «سن‏ آگوستین» و غیره نقاط مشترک زیادى با دیدگاه‏هاى اسلامى و شیعى دارد و ضرورت و اهمیت ‏آشنایى با اندیشه‏هاى ایشان براى هر دین‏پژوهى بیش از پیش آشکار است. در چنین موضوعاتى به جرأت مى‏توان گفت که منابع اینترنتى، بسیار بیشتر از منابع کتابخانه‏اى موجود در کتابخانه‏هاى ماست. هرچند که ممکن است همه‌ي این منابع به صورت رایگان در دسترس همگان نباشد. در نتیجه مى‏توان گفته به طور کلى، امروزه اینترنت براى هر تحقیقى از جمله تحقیقات دینى مفید و شاید لابدمنه است. به دیگر سخن، نقش اینترنت در تحقیقات و مطالعات دینى یا مکمل و یا پایه و اساس است.
3. از دیگر معضلات دین‏پژوهان در بهره‏گیرى از اینترنت، عدم آشنایى یا آشنایى ناکافى با زبان انگلیسى است. انگلیسى به مثابه زبان مادرى اینترنت همگام با رشد این شبکه‌ي جهانى گسترش یافت و همچنان بالاترین محدوده‌ي زبانى صفحه‏هاى وب را در اختیار دارد، چندان که حتى در اغلب مسائل و موضوعات اسلامى مانند قرآن، که گمان مى‏رود بیشتر به زبان عربى یا فارسى باشند، سهم زبان انگلیسى بسیار بیشتر از دیگر زبان‏هاست. پرواضح است که در پاره‏اى از مباحث کلام جدید نیز، اطلاعات موجود در زبان انگلیسى قابل مقایسه با دیگر زبان‏ها نیست. ناگفته نماند که در پایگاه‏هاى عرب‏زبان نیز مطالب فراوانى یافت مى‏شود که پس از انگلیسى شاید پرکاربردترین زبان در این زمینه باشد. بنابراین براى بهره‏مندى بیشتر، چاره‏اى جز یادگیرى زبان انگلیسى و عربى نیست.
4. آشنایى ناقص و ناکارآمد با شیوه‏هاى جست‌وجوى موفق و همچنین ارزیابى نتایج به دست آمده، جدى‏ترین چالش براى اغلب پژوهشگران دینى در اینترنت مى‏باشد. با تأسف باید گفت که اکثر کاربران از ابزار و فنون کاوش کارآمد در اینترنت اطلاع کافى ندارند. در حقیقت بیشتر کاربران براى جست‌وجو از جست‌وجوى ساده‏ى موتور جست‌وجوی عمومى کمک مى‏گیرند، در حالى که در اکثر تحقیقات استفاده از جست‌وجوى پیشرفته در موتور جست‌وجو ضرورى است و همچنین گاهى موتور جست‌وجوى تخصصى یا منطقه‏اى کمک بیشترى به ما مى‏کند. افزون بر این که اساساً ممکن است استفاده از ابزارهاى دیگرى غیر از موتور جست‌وجو، نظیر فهرست راهنماى موضوعى یا به اصطلاح دایرکتورى، شاه‌راه اطلاعاتى یا گیت‏وى و یا ابزارهاى دیگر بسیار مطلوب‏تر از موتور جست‌وجو باشد. به عبارت رساتر باید گفت که در هر تحقیقى هر یک از ابزارهاى کاوش، کاربرد خاصى دارد که براى به دست آوردن نتایج بهتر باید با نحوه‌ي کار آنها آشنا شد.
یکى از مشکلات بزرگ کاربران غیر حرفه‏اى در به‌ کارگیرى موتور جست‌وجو، روبه‌رو شدن با انبوهى از نتایج نامرتبط یا کم مرتبط است که در چنین مواقعى آشنایى با راهکارهاى ارزیابى و اعتبارسنجى نتایج و پایگاه‏هاى‌ اینترنت ضرورى است.
ابزارهاى دین‏پژوهى در اینترنت
پیش از بحث درباره‌ي ابزارهاى کاوش، باید دقیقاً موضوع تحقیق را روشن کنیم؛ چرا که انتخاب ابزار کاوش ارتباط زیادى با موضوع تحقیق دارد. همچنین این اهمیت از آن جهت است که به طور کلی اطلاعات موجود در اینترنت به مراتب بیشتر و وسیع‏تر از کتاب‏ها و اطلاعات موجود در کتابخانه‌هاى مورد استفاده ماست، هر چند این اطلاعات همانند کتابخانه، منظم و بر طبق اصول استاندارد طبقه‏بندى نشده باشد. از این ‏رو، در تحقیقات اینترنتى قبل از هر چیز باید موضوع مورد نظر مشخص باشد. برخى افراد براى انجام یا تکمیل پروژه‌ي تحقیقى خود به اینترنت مراجعه مى‏کنند؛ در حالى که حدود و چارچوب موضوع تحقیقى مورد نظرشان مشخص نیست و اظهار مى‏دارند که به دنبال اطلاعاتى درباره‌ي دین هستند. به یقین چنین افرادى از اینترنت و شیوه‏هاى جست‌وجو در آن اطلاع کافى ندارند و رهآورد پژوهش ساده‌ي چنین موضوعى در موتور جست‌و‌جویى مانند گوگل (Google)، به سبب کلى بودن بیش از حد آن، میلیون‏ها صفحه اطلاعات درباره‌ي مباحث و مسائل مختلف دینى و حتى غیر دینى خواهد بود که حتى مرور کلى آنها براى محقق ناممکن است. افزون بر آن، احتمال بازیابى نتایج نامربوط نیز بسیار زیاد خواهد بود؛ زیرا، صفحات و اسنادى که در آنها واژه‌ي دین قرار دارد، ولى ارتباط چندانى با مسائل دینى ندارد، جزء نتایج جست‌وجو خواهند بود.
بنابراین، ابتدا باید روشن شود که چه مسأله‌اى درباره‌ي دین مد نظر است و با کدام رویکرد به آن نگاه مى‏شود. آیا دین اسلام منظور است یا همه‌ي ادیان؟ چه فرقه و مذهب خاصى از اسلام منظور است؟ در نتیجه، قبل از مراجعه به اینترنت باید موضوع مورد تحقیق مشخص، جزئى، مفهوم و محدود باشد؛ به طورى که بتوان ویژگى جامعیت و مانعیت آن را توصیف کرد. حتى موضوعى مانند دین و مسائل اجتماعى هم تا حدودى کلى است؛ زیرا، نوع دین و مسائل اجتماعى مورد نظر مشخص نیست، هر چند انتخاب و تعریف موضوع کار ساده‏اى به نظر مى‏رسد؛ اما از اهمیت بسیارى برخوردار است.
حال پس از انتخاب موضوع، ابزار کاوش مناسب با آن را باید انتخاب کرد. براى محققانى که ممکن است نسبت به ابزار کاوش احساس بیگانگى کنند باید گفت که ابزار کاوش به پایگاه‏هایى گفته مى‏شود که خود به تولید اطلاعات و عرضه‌ي آنها نمى‏پردازند؛ بلکه اطلاعات موجود دیگر پایگاه‏ها را نمایه‏سازى یا دسته‏بندى موضوعى کرده که، بازیابى بهینه‌ي اطلاعات را ممکن و آسان مى‏سازند.
ابزارهاى کاوش در اینترنت را به گونه‏هاى مختلف طبقه‏بندى مى‏کنند. برخى آنها را به دو گروه، برخى به سه، چهار و پنج و بعضى نیز در شش گروه که عبارتند از: فهرست راهنما، شاه‌راه اطلاعاتى، موتور جست‌وجو، فراموتور جست‌وجو، پرتال و وب نامرئى، دسته‏بندى مى‏کنند.
مسأله این است که در دین‏پژوهى کدام یک از ابزارهاى فوق را مى‏توان و یا باید مورد استفاده قرار داد. در این نوشتار ضمن روشن ساختن کاربرد بعضى از ابزارهاى اشاره شده در دین‏شناسى، نمونه‏هایى از بهترین و جدیدترین ابزارهاى کاوش مطالعات دینى در اینترنت را معرفى خواهیم کرد.
1. موتورهاى جست‌وجوى عمومى
از میان انواع مختلف موتورهاى جست‌وجو، آشنایى با دو نوع آن براى دین‏پژوهى ضرورت دارد: موتور جست‌وجوى عمومى و موتور جست‌وجوى تخصصى. موتور جست‌وجوى عمومى رایج‏ترین و پرکاربردترین ابزار کاوش در اینترنت محسوب مى‏شود؛ چنان که بسیارى از جست‌وجوگران فقط این ابزار را مى‏شناسند. اگر چه تعداد موتورهاى جست‌وجوى عمومى بسیار زیاد است، اما فقط تعداد کمى از آنها توانسته‏اند مقدار قابل توجهى از وب را تحت پوشش قرار داده و نمایه‏سازى کنند. آمار موجود نشان مى‏دهد که امروزه در حدود نیمى از کاربران و شاید بیشتر، به موتور گوگل اکتفا مى‏کنند. اما راه درست‏تر این است که براى انجام جست‌وجویى کامل و جامع در دین‏شناسى و یا هر موضوع دیگر باید از چند موتور استفاده کرد؛ زیرا، همه‌ي موتورهاى جست‌وجو بسته به نرم‏افزار جست‌وجوى آنها صفحات مشترکى را نمایه‏سازى نمى‏کنند و ملاک‏هاى رتبه‏بندى نتایج در هر یک از آنها متفاوت است. به همین دلیل، در دو موتور جست‌وجوى معروف؛ یعنى گوگل و «آلتاویستا»، تعداد و ترتیب نتایج، تفاوت زیادى با هم دارد. از این ‏رو، یکى از بهترین راه‏هاى به دست آوردن نتایج مرتبط و رضایت‏بخش بررسى 20 نتیجه‌ي نخست حدود 5 تا 10 موتور جست‌وجوى قدرتمند است. از بین صدها و بلکه هزاران موتور جست‌وجو، نمونه‏هاى ذیل از قوى‏ترین آنها مى‏باشند:
www.google.com
www.altavista.com
www.teoma.com
www.alltheweb.com
www.search.msn.com
www.hotbot.lycos.com
www.excite.com
www.jwon.com
www.gigablast.com
براى استفاده‌ي بهینه از جست‌وجو باید از بخش جست‌وجوى پیشرفته‌ي موتور بهره برد؛ زیرا، تعداد اطلاعات و پایگاه‏هاى مرتبط با دین‏شناسى زیاد است و رهآورد جست‌وجوى ساده‏اى مانند psychology of religion (روان‏شناسى دین) نتایج بسیار زیادى را به‏ دنبال خواهد داشت که البته تعدادى زیادى از آنها با موضوع یاد شده ارتباطى ندارد. از این ‏رو، به ناچار باید جست‌وجو را در دامنه‏ها و محدوده‏هاى موجود در بخش جست‌وجوى پیشرفته‌ي موتور محدود کرد.
2. موتورهاى جست‌وجوى تخصصى
بهره‏گیرى از موتورهاى جست‌وجوى تخصصى، یکى دیگر از راه‏هاى دین‏پژوهى در حوزه‌ي اینترنت مى‏باشد. اینگونه موتورها، اطلاعات و پایگاه‏هاى مربوط به موضوع معینى را نمایه‏سازى و در داخل آنها جست‌وجو مى‏کنند. دامنه‌ي موضوعى این موتورها یکسان نیست؛ بدین‏سان که تعدادى از آنها اطلاعات مربوط به یک موضوع کلى مانند دین جمع‏آورى شده و در بعضى دیگر، منابع مربوط به یک موضوع جزیى یا جزیى‏تر مانند فلسفه‌ي دین یا یک دین خاص، نمایه‏سازى شده است. استفاده از موتورهاى جست‌وجوى تخصصى دین در بسیارى از موارد، به‏ویژه براى کسانى که آشنایى کمترى با مهارت‏هاى جست‌وجوى پیشرفته در موتورهاى عمومى دارند، مفید و موجب صرفه‏جویى در وقت است. اما در عین حال اغلب آنها همه‌ي منابع و اطلاعات مربوط به موضوع خود را جمع‏آورى و نمایه‏سازى نکرده‏اند و در نتیجه از بانک اطلاعات قدرتمندى برخوردار نیستند.
نکته‌ي مهم در مورد موتورهاى جست‌وجوى دین‏شناسى این است که بیشتر اطلاعات نمایه‏سازى و طبقه‏بندى شده در موتورهاى تخصصى دین، متعلق به الهیات غیراسلامى و خاصّه الهیات مسیحیت است و حتى اغلب منابع موتورهاى تخصصى اسلامى مربوط به منابع اهل سنت مى‏باشد. با این حال، استفاده از این موتورها براى هر دین‏پژوهى مفید و لازم است. در ادامه به تعدادى از موتورهاى تخصصى مطالعات دینى اشاره مى‏شود:
1-2. موتورهاى تخصصى ادیان (به شکل عام):
www.religionexplorer.com
www.allspiritual.com
www.exotrope.com/cgi-bin/search/ifn/form.cgi
http://religion.rutgers.edu/links/vrindex.html
http://bounty.bcca.org/cvoogt/Religion
http://datacrawl.com/rel.html
www.aphids.com/cgi-bin/relres.pl?act=GenerateSearchform
2-2. موتورهاى تخصصى دین اسلام:
www.musalman.com
www.imuslim.com
http://islamseek.com
www.seeru.com
http://islamicweb.hypermart.net
www.muslimsonline.com/search.html
www.musalman.com/search
www.bismilah.com
www.islamhoo.com
3-2. موتورهاى تخصصى دین مسیحیت:
www.christianity.net
http://christianbest.com
www.crosssearch.com
www.bham.ac.uk/theology/goodacre/multibib.htm
www.allinone.org
www.711.net
www.churchsurf.com
4-2. موتورهاى تخصصى آیین یهود:
www.crosswinds.net/goleml
www.maven.co.il/search.asp
http://ucsu.colorado.edu/jsu/launcher.html
www.jewish.com/search
3. فهرست راهنماى موضوعى و دین‏پژوهى
فهرست راهنما (Directory) پایگاهى است که پایگاه‏هاى مختلف اینترنت را جمع‏آورى کرده و آنها را به کمک ویراستاران، بر اساس موضوعات مختلف، به صورت کاملاً دستى طبقه‏بندى مى‏کند. فهرست راهنما را نیز مى‏توان به دو دسته‌ي عمومى و تخصصى تقسیم کرد. در فهرست راهنماى عمومى، اطلاعات مربوط به زمینه‏هاى مختلف علمى و غیر علمى از پایگاه‏هاى گوناگون جمع‏آورى و دسته‏بندى مى‏شود. موضوعات و عناوین در فهرست‏هاى راهنما «مقوله» یا «دسته» نامیده مى‏شود.
هر یک از دسته‏هاى کلى فهرست به دسته‏هاى جزیى و همین طور به دسته‏هاى جزیى‏تر تقسیم شده و بدین ترتیب، فهرست بزرگى از دسته‏هاى کلى و جزیى را فراهم مى‏سازد. فهرست‏هاى راهنماى عمومى بزرگ و نام‌دار، فهرست Open Directory Projectو aboutاغلب از دسته‏هاى کلى استاندارد و یکسانى پیروى مى‏کنند. به طور معمول، در فهرست‏هاى راهنماى بزرگ، کمتر از بیست دسته‌ي کلى وجود دارد که هر یک به هزاران دسته‌ى جزیی و جزیى‏تر تقسیم مى‏شود. در بیشتر فهرست‏هاى راهنماى عمومى، گزینه‌ي دین و معنویت (Religion andspirituality) از جمله دسته‏هاى اصلى و آغازین یا یکى از دسته‏ها و عناوین اصلى دسته‌ي جامعه (Society)به‏شمار مى‏رود.
شایان توجه است که امروزه در اغلب فهرست راهنماى عمومى بزرگ، امکان جست‌وجو در یکى از دسته‏هاى کلى، جزیى و جزیى‏تر فراهم است. از جمله معروف‏ترین و قوى‏ترین فهرست‏هاى راهنماى عمومى مى‏توان به نمونه‏هاى ذیل اشاره کرد:
www.dmoz.org
www.about.com
www.yahoo.com
www.galaxy.com
www.gimpsy.com
www.goguides.org
www.joeant.com
4. شاه‌راه‏هاى اطلاعاتى
در مقابل فهرست راهنماى عمومى، فهرست راهنماى تخصصى یا شاه‌راه اطلاعاتى (Gateway) قرار دارد. شاه‌راه اطلاعاتى برخلاف فهرست راهنماى عمومى، اطلاعات و پایگاه‏هاى مربوط به یک موضوع خاص را شناسایى و طبقه‏بندى مى‏کند. امتیاز اصلى شاه‌راه‏هاى اطلاعاتى بر فهرست‏هاى اهنما این است که اطلاعات و پایگاه‏هاى طبقه‏بندى شده در آنها توسط یک یا چند کارشناس و استاد فن انجام مى‏شود. این کارشناسان با بهره‏گیرى از دانش و تخصص خود، پایگاه‏هاى مربوط به زمینه‌ي کارى خود را جمع‏آورى و طبقه‏بندى کرده و گاهى نیز محتوا و مطالب آنها را نقد و ارزیابى مى‏کنند. از این ‏رو، اطلاعات طبقه‏بندى شده در آنها از اعتبار قابل قبول و قدرت علمى بالایى برخوردار است و براى پژوهشگران اهمیت بسیارى دارد. گفتنى است که به علت محدود بودن شاه‌راه اطلاعاتى به یک زمینه‌ي خاص، صفحات و پایگاه‏هاى طبقه‏بندى شده در آن بسیار کمتر از فهرست راهنماست و معمولاً فاقد قابلیت جست‌وجوست. شاید بهترین نقطه‌ي آغاز دین‏پژوهى براى عموم جست‌وجوگران اطلاعات دینى و به‏خصوص براى کسانى که با اینترنت و راهکارهاى جست‌وجو در آن آشنایى کمترى دارند، شاه‌راه اطلاعاتى باشد.
شاه‌راه‏هاى اطلاعاتى نیز همچون موتورهاى جست‌وجوى تخصصى، از لحاظ دامنه‌ي موضوعى یکسان نیستند. بنابراین، در خصوص موضوعاتى چون: ادیان به طور عام، یک دین یا مذهب و فرقه‌ي خاص، و یا حتى یکى از مباحث دینى مانند فلسفه دین، شاه‌راه‏هاى اطلاعاتى مختلفى را مى‏توان پیدا کرد که در اینجا از برخى از آنها نام برده مى‏شود:
1-4. شاه‌راه‏هاى اطلاعاتى ادیان به طور عام:
www.adherent.com
www.fontbonne.edu/libserv/fgic/contents.htm
www.clas.ufl/edu/users/gthursby/rel
www.time.com/time/godcom/home.html
www.religionquest.com
www.beliefnet.com
www.dragon-search.com
www.religiousresources.org
www.academicinfo.net/religindex.html
www.religionquest.com
2-4. شاه‌راه‏هاى اطلاعاتى مربوط به مسیحیت:
www.gospelcom.net
www.thegoodnews.org
www.christianitytoday.com
www.christiantop1000.com
http://christiansunite.com
www.botew.com
www.christianlinks.com
3-4. شاه‌راه‏هاى اطلاعاتى مربوط به دین اسلام:
httpB//directory.google.com/top/society/religion _and_spirituality/islam
www.islamicfinder.org
http://islamicwell.com
http://abujasir.tripod.com
www.talkislam.com
http://abujasir.tripod.com
www.shiasearch.net
http://rahnama.noornet.net
4-4. شاه‌راه‏هاى اطلاعاتى مربوط به دین یهود:
http://judaism.about.com
www.kosher.co.il
www.jewhoo.com
www.jewishlink.net
www.domz.com/society/religion_and_spirituality /judaism
5-4. شاه‌راه‏هاى اطلاعاتى مربوط به مطالعات دینى (کلام جدید):
www3.baylor.edu/scott_moore/phi_rel_info.html
www.philosophyofreligion.info/directory.html
http://religion.rutgers.edu/vri/index.html
http://vos.ucsb.edu/browse.asp?id=2730
www.wabashcenter.wabash.edu/inrernet/philosophy.htm
www.otterbein.edu/home/fac/ANDPMLLS/Religion/Inrernet_philosophy_of_religion.html
www.kolumbus.fi/juha.seppanen/pr/pr.html
www.woodford.redbridge.sch.uk/rs/alevel/alevellinks philosophy.html
http://domz.org/society/philosophy/philosoghy-of-religion
www.georgetown.edu/labyrinth/subjects/philosophy/ phil.html
http://info.wlu.ca/wwwrandc/internet_links.html
راهکارهاى دین‏پژوهى در اینترنت
1. به نظر مى‌رسد که استفاده از شاه‌راه‏هاى اطلاعاتى یا موتورهاى جست‌وجوى ویژه‌ي دین‏شناسى از موتور جست‌وجوى عمومى و یا فهرست راهنماى موضوعى بهتر است؛ این سخن به این معناست که نتایج حاصله از آنها از کیفیت بهترى نسبت به نتایج موتورها و دایرکتورى‏هاى عمومى برخوردار است؛ اما بدین معنا نیست که از کمیت و تعداد نتایج بیشترى هم برخوردار است؛ زیرا، معمولاً اطلاعات نمایه‏سازى شده یا طبقه‏بندى شده در ابزارهاى تخصصى کمتر از ابزارهاى عمومى معروف است. در نتیجه، براى انجام کاوشى کامل ناگزیر باید از ابزارهاى عمومى بزرگ، مانند: گوگل، آل دوب و dmoz.comاستفاده کرد؛ به عبارت بهتر، ابزارهاى عمومى و تخصصى مکمل همدیگرند. البته براى جست‌وجوگران غیر حرفه‏اى شروع با ابزارهاى تخصصى مطلوب‏تر است.
2. امروزه اینترنت حاوى خدماتى است که بیشتر آنها به محیط وب راه یافته‏اند، مانند گروه‏هاى خبرى تحت وب و پست الکترونیکى تحت وب. نکته مهم این است که استفاده از این خدمات در کنار اطلاعات و منابع پایگاه‏هاى وب بسیار سودمند است؛ براى مثال، یکى از این خدمات، گروه‏هاى خبرى تحت وب است. همان گونه که مى‏دانید این گروه‏ها متشکل از صدها هزار گروه خبرى و علمى هستند که در قالب موضوعات علمى و غیر علمى دسته‏بندى شده‏اند و به بحث و گفتگو از طریق پیام‏نگار (Email)یا خدمات پستى تحت وب برخى از پایگاه‏ها مى‏پردازند. در گروه‏هاى مربوط به مطالعات دینى مى‏توان پرسش‌ها و پاسخ‏هاى قابل استفاده‏اى را مشاهده کرد و همچنین از کارشناسان و محققان یک موضوع سؤال پرسید یا به پرسش آنان پاسخ داد. در حال حاضر، موتور جست‌وجوى گوگل با پشتیبانى بیش از 845 میلیون پیام رد و بدل شده در گروه‏هاى خبرى موضوعات مختلف و امکان جست‌وجوى پیشرفته در آن، از جمله بهترین منابعى است که علاوه بر ارائه امکان جست‌وجو در پیام‏ها، امکان عضویت در یک یا چند گروه را فراهم مى‏کند.
افزون بر این، جهت استفاده از گروه‏هاى خبرى مطالعات دینى منابع ذیل نیز قابل استفاده مى‏باشد:
www.egroups.com
www.liszt.com
www.jiscmail.ac.uk
www2.h-net.msu.edu/lists
3. گاهى در مورد برخى از موضوعات، پایگاه‏هایى وجود دارند که حاوى اطلاعات ارزشمند بسیارى در آن موضوع بوده، به عنوان پایگاه منبع و مرجع در آن زمینه به شمار مى‏روند؛ به عنوان مثال، پایگاه www.apn.comمنبعى براى روان‏شناسى و روان‌شناسان به شمار مى‏رود. همین‏طور پایگاه www.hawzah.net, ،www.al-shia.comو www.al-islam.orgپایگاه‏هاى بزرگ و مرجع در خصوص شیعه مى‏باشند. در این گونه پایگاه‏ها مى‏توان از اطلاعات آنها و نیز از پیوندهاى معرفى‏شده در گزینه‏هاى مختلف بهره‏هاى زیادى برد. در خصوص دین‏پژوهى نیز پایگاه‏هایى وجود دارند که مشتمل بر متون و منابع اولیه و اساسى در خصوص دین و دین‏پژوهى مى‏باشند، از جمله این پایگاه‏ها مى‏توان نمونه‏هاى زیر را نام برد:
www.sacred-texts.com/index.htm
http://ccat.sas.upenn.edu/rs/texts.html
http://cpart.byu.edu
http://rosetta.atla-certr.org/CERTR/e-journals.html
www.religioustolerance.org
www.rci.rutgers.edu/religion/vri/index.html
www.religioustolerance.org
www.pantheon.org/mythica/
www.myths.com/pub/myths/myth.html
http://davidwiley.com/religion.html
www.prs-ltsn.leeds.ac.uk/
4. براى داشتن جست‌وجوى رضایت‏بخش، بهتر است قبل از اقدام به جست‌وجو، با اندکى تأمل همه راه‏هاى ممکن را براى به دست آوردن اطلاعات بررسى کرد و از اغلب آنها استفاده نمود؛ اولین راهى که به ذهن خواهد آمد، موتور جست‌وجو یا فهرست راهنماى موضوعى است؛ ولى چه بسا از دیگر منابع مثل شاه‌راه‏هاى اطلاعاتى یا پایگاه‏هاى مرجع مربوط به دین‏پژوهى نتایج بهتر یا جدیدى به دست آید.
نکته‌ي قابل توجه اینکه حتى در بسیارى از تحقیقات دین‏شناختى مى‏توان از ابزارهاى تخصصى غیر دینى با ابزارهاى تخصصى مربوط به یک جنبه‌ي خاص از دین استفاده کرد؛ مثلاً موتورهاى جست‌وجویى هستند که فقط در مجلات، مقالات یا کتاب‏هاى مرتبط با رشته‏هاى علمى مختلف از جمله دین‏شناسى جست‌وجو مى‏کنند. اگرچه دامنه موضوعى این موتورها محدود به دین‏شناسى نیست، اما از این جهت که فقط حاوى مقالات معتبر هستند، از کیفیت بسیار بالایى دارند و براى اغلب جست‌وجوهاى دینى از اهمیت بسیارى برخوردارند. این ابزارها به‏ویژه براى افرادى جذاب است که صرفاً به دنبال چند مقاله‌ي علمى در باره یکى از مباحث دین‏شناسى جهت ترجمه یا استفاده دیگر مى‏باشند. از جمله‌ي این ابزارها، ابزارهاى تخصصى متون علمى و یا مقاله به طور خاص مى‏باشند. البته استفاده از بیشتر این ابزارها متضمن اشتراک غیر رایگان مى‏باشد.
از جمله ابزارهاى تخصصى متون علمى و مقالات، نمونه‏هاى زیر را مى‏توان برشمرد:
www.jstor.com
www.proquest.com
www.ingenta.com
www.amazon.com
www.netlibrary.com
www.ojose.com
www.doaj.org
www.scirus.com
www.findarticles.com
www.goarticles.com
www.magportal.com
ابزارهاى تخصصى متناسب با یک جنبه‌ي خاص از دین هم بسیار مفید است. براى نمونه، براى جست‌وجو درباره شخصیت‏هاى برجسته‌ي دین‌شناسى مى‏توان از پایگاه‏ها و ابزارهاى مخصوص شخصیت‏ها و دانشمندان استفاده کرد. در این خصوص ابزارهایى وجود دارند که مخصوص شخصیت‏ها و اندیشمندان به طور عام هستند، مانند:
www.biography.com
www.biography-center.com
در زمینه‌ي زندگى، آثار و اندیشه‏هاى بزرگان دین‏شناسى و فلسفه و کلام نیز منابعى وجود دارد که موارد زیر از این قبیلند:
www.wabashcenter.wabash.edu/internet/philos.htm
www.theism.actualism.com/theistic.php3
www.hawzah.net/per/person/index.htm
www.theology.ie/theologs.htm
www.wabashcenter.wabash.edu/internet/1901-2000theologians.htm
http://encyclopedia.thefreedictionary.com/List%20of%20theologians
براى یافتن عناوین منابع و کتاب‏هاى راجع به دین‏شناسى نیز مى‏توان از کتاب‏شناسى‏هاى عمومى یا کتاب‏شناسى‏هاى مخصوص مطالعات دینى بهره جست که یک نمونه از آنها پایگاه زیر مى‏باشد:
www.acs.ucalgary.ca/¬lipton/biblio.html
 
سوتیترها
ـ از جمله مسائل مبهمى که اغلب طلاب هنگام با آن روبه‌رو هستند نداشتن تصویر روشنى از نقش و جایگاه اینترنت، به لحاظ کمى و کیفى در تحقیق ایشان است
 
ـامروزه اینترنت براى هر تحقیقى از جمله تحقیقات دینى مفید و شاید لابدمنه باشد و نقش آن در تحقیقات و مطالعات دینى مکمل و یا پایه و اساس است